کنیه حضرت، ابوالحسن و شهرت حضرت، رضا است؛ زمان، محل و نحوه شهادت حضرت هم آخر صفر سال ۲۰۳ هجری قمری در سن 55 ‌سالگی به‌وسیله‌ سمی بوده است که مأمون به ایشان خورانده است و در سناباد نوقان که امروزه یکی از محله‌های مشهد است به شهادت رسیدند؛ مرقد شریفشان هم شهر مشهد مقدس است.

به مناسبت ایام شهادت امام رضا(علیه السلام) استاد مهدی موسوی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید در موضوع اهمیت زیارت حضرت و سیره عبادی و اجتماعی حضرت بیان داشت:

قال الله تبارک و تعالی فی کتابه الکریم و خطابه العظیم یا أیها الذین آمنوا اتقوا الله و کونوا مع الصادقین 

این استاد حوزه علمیه افزود: در ابتدا یک بیوگرافی مختصری از زندگی حضرت ذکر می کنم و بعد وارد بحث می شویم.

وی خاطرنشان کرد: مرحوم طبرسی در جلد اول کتاب إعلام الوری بأعلام الهدی و نیز مرحوم کلینی در کافی و همچنین مرحوم شیخ مفید در ارشاد فرموده است: حضرت علی ابن موسی‌الرضا در روز یازدهم ذی‌القعده سال ۱۴۸ هجری دیده به جهان گشودند مادر ایشان بانویی بافضیلت به نام تکتم که پس‌ از تولد حضرت از طرف امام موسی کاظم به نام طاهره نام گرفت. 

کنیه حضرت، ابوالحسن و شهرت حضرت، رضا است؛ زمان، محل و نحوه شهادت حضرت هم آخر صفر سال ۲۰۳ هجری قمری در سن 55 ‌سالگی به‌وسیله‌ سمی بوده است که مأمون به ایشان خورانده است و در سناباد نوقان که امروزه یکی از محله‌های مشهد است به شهادت رسیدند؛ مرقد شریفشان هم شهر مشهد مقدس است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه خاطرنشان کرد: دوران زندگی حضرت به ۳ بخش تقسیم می‌شود؛

۳۵ سال از دوران زندگانی امام رضا علیه السلام به قبل از دوران امامت ایشان اختصاص دارد بعد از امامت هم ۱۷ سال در مدینه منوره زندگی کردند و بخش سوم زندگانی آن حضرت به مدت ۳ سال در خراسان اختصاص دارد که حساس ترین دوره زندگی سیاسی حضرت به شمار می‌رود و تنها فرزند ایشان امام جواد بوده اند که در هنگام شهادت پدر، حضرت امام جواد هفت ساله بودند.

وی ادامه داد: مرحوم شیخ صدوق(رحمةالله‌علیه) درکتاب من لایحضره الفقیه جلد ۲ صفحه ۵۸۳ و و مرحوم شیخ حر عاملی در وسائل‌الشیعه جلد ۱۴ صفحه ۵۵۳ مرحوم مجلسی در جلد ۹۹ بحارالانوار صفحه ۳۳ روایاتی را از ائمه معصومین سلام الله علیهم‌ اجمعین ذکر کردند که نشان‌دهنده اهمیت زیارت امام هشتم علیه‌السلام است؛ نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم سال‌ها قبل از تولد امام رضا علیه‌السلام فرمودند: «ستدفن بضعة منی بخراسان» یعنی پاره تنی از من در سرزمین خراسان به خاک سپرده می شود؛ این تعبیر بضعة منّی فقط در مورد امام رضا علیه السلام و حضرت زهرا سلام الله علیها ذکر شده است و در ادامه فرمودند: «من زارها مکروب الّا نفس الله-عزوجل-کربه» و هر کس که ناراحتی در دل دارد و آن امام را زیارت کند؛ غمش برطرف می‌شود «و لامذنب الا غفر الله ذنوبه» و گنهکاری به زیارت او نمی‌رود؛ مگر آن که با آمرزش گناه برمی‌گردد؛ می‌بینید که هم زدوده شدن غمها و هم زدوده شدن از گناهان این خبری است که پیامبر صلی الله ‌علیه واله سال‌ها قبل ‌از تولد امام رضا علیه‌السلام حضرت رسول در مورد ثواب زیارت آن حضرت بیان فرمودند.

استادموسوی افزود: همچنین امام علی علیه‌السلام فرمودند: «سَيُقْتَلُ رَجُلٌ مِنْ وُلْدِي بِأَرْضِ خُرَاسَانَ بِالسَّمِّ ظُلْماً اِسْمُهُ اِسْمِي وَ اِسْمُ أَبِيهِ اِسْمُ اِبْنِ عِمْرَانَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ أَلاَ فَمَنْ زَارَهُ فِي غُرْبَتِهِ غَفَرَ اَللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْهَا وَ مَا تَأَخَّرَ» حضرت فرمود فرزندی از فرزندان من در خراسان به شهادت می رسد؛ آگاه باشید که هر کس او را زیارت کند؛ خداوند گناهان گذشته و آینده او را می بخشد. 

وی در ادامه افزود: با نگاه دقیق به زندگی امام رضا علیه‌السلام ۲ بحث خودنمایی می‌کند: 

بحث اول سیره عبادی امام رضا علیه السلام است؛ ما باید در زندگی به ائمه اطهار علیهم السلام اقتدا کنیم؛ حضرت علی علیه السلام در خطبه ۱۶۰ نهج البلاغه فرموده‌اند: «أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ الْمُتَأَسِّي بِنَبِيِّهِ» یعنی محبوب‌ترین بنده نزد خداوند کسی است که به پیغمبر اقتدا کند؛ خودشان هم فرمودند: اگر شما حرف مارا گوش ب دهید اما عملتان مطابق با ما نباشد مانند پسر نوح می‌شوید «إنّه عملٌ غیرُ صالح(سوره هودآیه46)».

وی افزود: حضرت فرمودند دروغ می‌گویند آن‌هایی که می‌گویند ولایت ما را دارند اما به حرف ما گوش نمی‌دهند و در مسیر ما حرکت نمی‌کنند در تحف العقول صفحه ۵۱۴ مذکور است که امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «افترق الناس فينا على ثلاث فرق: فرقة أحبونا انتظار قائمنا ليصيبوا من دنيانا، فقالوا وحفظوا كلامنا وقصروا عن فعلنا، فسيحشرهم الله إلى النار وفرقة أحبونا وسمعوا كلامنا ولم يقصروا عن فعلنا، ليستأكلوا الناس بنا فيملا الله بطونهم نارا يسلط عليهم الجوع والعطش وفرقة أحبونا وحفظوا قولنا وأطاعوا أمرنا ولم يخالفوا فعلنا فأولئك منّا ونحن منهم ولا تدعوا صلة آل محمد عليهم السلام من أموالكم: من كان غنيا فبقدر غناه ومن كان فقيرا فبقدر فقره، فمن أراد أن يقضي الله له أهم الحوائج إليه فليصل آلَ محمد وشيعتَهم» امام صادق علیه‌السلام مردم را ۳ دسته کردند دسته ای که ما را برای حاجت‌های دنیاییشان می‌خواهند عملکردشان مطابق با ما و اعمالمان نیست این‌ها از ما نیستند.

این استاد حوزه در ادامه خاطرنشان کرد: سیره عبادی امام رضا علیه‌السلام به‌طور خیلی مختصر و خلاصه _از زبان افرادی که مسئول آوردن حضرت از مدینه به خراسان بودند_ اینگونه است. 

استاد موسوی افزود: یکی از این افراد رجاء ابن ابی ضحاک که مسئول آن گروه است. آنطور که در تاریخ آمده است؛ این فرد یک انسان زیرک و سیاستمداری بود و با اینکه مامور دربار مأمون بود اما آدمی مؤدب و محترمی بوده است؛ این فرد می گوید من مأمور بودم که حضرت را از مدینه تا ایران ببرم که در اثر رفتارهای حضرت در طول مسیر تحت تاثیر قرار می‌گیرد و خودش هم از پیروان حضرت گردید. 

وی افزود: حالا این فرد رفتارهای امام را در طول مسیر دقیقاً گزارش کرده‌ است و می‌گوید که حضرت در طول مسیر مرتب ما را تشویق به خواندن نماز اول وقت می‌کردند می‌فرمودند که نماز ۳ جور می‌باشد؛ نمازاول وقت، نماز وسط وقت و نماز آخر وقت. حضرت می‌فرمود: اول وقت ثواب ویژه دارد و رضوان اکبر است اما وسط وقت فقط ثواب خودش را دارد و آخر وقت نماز رفع تکلیفی است.

این استاد حوزه افزود: همان‌طور که می‌بینید این سیره عبادی امام رضا علیه‌السلام در اهمیت نماز و خصوصا نماز اول وقت است؛ رجاء می‌گوید که آن‌چنان امام رضا علیه‌السلام به نماز اول وقت، نوافل، دعاها و عبادات مقید بودند که تمام افراد این گروه تحت تأثیر قرار گرفته بودند؛ نباید این‌جور باشد که ما زائر امام رضا علیه‌السلام و حضرت معصومه علیهاالسلام باشیم اما نمازمان را آخر وقت بخوانیم و به نماز بی‌توجهی کنیم.

وی افزود: امام رضا علیه‌السلام درباره آثار نماز شب فرمودند: «أجير من عذاب القبر» عذاب قبر از نماز شب خوان‌ برداشته می‌شود «و من عذاب النار ورمُد له في عمره و وسع له في معيشته» و عذاب آتش نیز از او برداشته می‌شود و عمرش طولانی می‌گردد و در معیشت و وسعت ایجاد می‌کند.

استاد موسوی ادامه داد: کسانی که می‌گویند اخلاقمان تنگ شده و افسردگی گرفته‌ایم و منزوی شده‌ایم و معیشتمان تنگ شده است و گرفتاری داریم و مشکلاتمان زیاد است و این قبیل مسائل را دارند و جهت حل مشکلات خویش، دنبال دعانویس و سرکتاب بازکن هستند، بجای این کارها بدرگاه خداوند بیایند و رفع مشکلات خود را از خدا بخواهند و اگر عزت می خواهیم؛ باید در خانه خدا برویم.

این استاد حوزه علمیه بیان داشت: در حدیث قدسی داریم که خداوند به حضرت موسی علیه‌السلام فرمود: «اَوحَی اللهَ تعالی الی موسَی ابنِ عِمران (علیه السلام) قال: یا موسی؛ ستِّةُ اشیاءٍ فی ستِّةِ مواضِعَ وَ الناسُ یَطلِبونَها فی ستَّةِ اشیاءٍ فَلُم یَجِدوهُ ابداً . انّی وَضَعتُ الرّاحَةَ فِی الجَنَّةِ و الناسُ یَطلِبونَها فی الدنیا، انی وضعت العِزَّ فی قِیامِ اللَّیلِ والناس یطلبونه فی اَبوابِ السَّلاطین، انی وضعت الرَّفعَةَ و الدَّرَجَةَ فِی التُّواضُع و الناس یطلبونها فی التَّکَبُّر،انی وضعت اِجابَةَ الدُّعا فی لُقمَةِ الحَلالَ و الناس یطلبونها فی القِیلَ و القال، انی وضعت الغِنی فی القِناعَةِ و الناس یطلبونها فی کثرَةِ العُروضِ و لم یجدوه ابدا.» می‌فرماید که من عزت را در قیام اللیل یعنی نماز شب قرار دادم و مردم آن را در دربار سلاطین می‌جویند. 

هر کس از مردم که دچار مشکل شده‌است؛ باید به درگاه خدا بیاید و از خدا درخواست کند تا مشکلش را بگشاید و حل کند و نباید دنبال رمّال و جادوگر و دعا نویس برود اما متأسفانه اینگونه مسائل در جامعه ما زیاد شده‌است. مردم باید در خانه‌ کسی بروند که حاجت می‌دهد و مشکلات را حل می‌کند و آن هم آمدن به درگاه پروردگار است. اینکه انسان در دل شب بلند شود؛ ۲ رکعت نماز بخواند و حاجتش را از خدا بخواهد این بخشی از سیره عبادی حضرات معصومین علیهم السلام بود.

استاد موسوی ادامه داد: در بحث سیره اجتماعی باید گفت دین اسلام دین جامع و چندبعدی می‌باشد یعنی پیروان آن افراد تک‌بعدی نباید باشند که مثلاً فردی بُعد جهاد اسلام و جنگ را قبول دارد اما بُعد تقوای آن را قبول ندارد این صحیح نیست یا اینکه بُعد عبادی اسلام را قبول دارد اما بُعد سیاسی آن را قبول ندارد مثلاً خالدبن‌ولید فردی شجاع و جنگجو بود اما تعبد دینی نداشت و همین تک بُعد جنگجویی وی به ضررش تمام شد یا افرادی که بخاطر تعبد خشک و تحجری که داشتند؛ امام حسین(علیه‌السلام) را در کربلا تنها گذاشتند لذا بارها گفته‌ایم که اسلام باید اسلام اویس قرنی ‌باشد؛ همان اویسی که شب تا صبح عبادت می‌کند و در صفین در کنار امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌جنگد لذا عرفان اسلامی با شجاعت و حماسه اسلامی کنار یکدیگر هستند؛ اسلام یعنی این‌که هم بُعد عبادی و هم بعد اجتماعی با یکدیگر جمع‌ شوند یعنی یک مجموعه‌ای که تفکیک بردار نیست و ما باید هم بعد عبادی و هم بُعد اجتماعی هر دو بُعد را با هم در نظر بگیریم.

این استاد حوزه افزود: در جلد یکم خصال صفحه ۱۵۶ روایتی از امام رضا علیه السلام آمده است که حضرت فرمود: «إِنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَمَرَ بِثَلاَثَةٍ مَقْرُونٍ بِهَا ثَلاَثَةٌ أُخْرَى أَمَرَ بِالصَّلاَةِ وَ اَلزَّكَاةِ فَمَنْ صَلَّى وَ لَمْ يُزَكِّ لَمْ تُقْبَلْ مِنْهُ صَلاَتُهُ وَ أَمَرَ بِالشُّكْرِ لَهُ وَ لِلْوَالِدَيْنِ فَمَنْ لَمْ يَشْكُرْ وَالِدَيْهِ لَمْ يَشْكُرِ اَللَّهَ وَ أَمَرَ بِاتِّقَاءِ اَللَّهِ وَ صِلَةِ اَلرَّحِمِ فَمَنْ لَمْ يَصِلْ رَحِمَهُ لَمْ يَتَّقِ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ» خدا در این حدیث می فرماید: آن ۳ چیز را در کنار ۳ چیز قرار داده است یعنی اگر این‌ها در کنار هم قرار گرفتند؛ اگر به یکی معتقد باشی اما به دیگری معتقد نباشی. اعتقاد به آن مسأله هم برای شما فایده ای ندارد مَثَل این‌ها مانند ۲ لنگه در است که اگر یک لنگه آن باشد و ۱ لنگه آن نباشد این فایده‌ای ندارد لذا حضرت می‌فرماید: خداوند ۳ چیز را در ۳ چیز مقرون کرده است و اگر کسی یکی از این‌ها را منکر شد؛ دیگری هم فایده‌ای ندارد؛ آن موارد چه چیزهایی هستند، یکم امر به صلاة و زکاة اولین موردش همراه بودن نماز و زکات است؛ در قرآن شما هرجا را نگاه کنید غالباً نماز و زکات با هم آمده‌اند اقیموا الصلاة و آتوا الزکاة.

وی اظهار داشت: کسی که نماز بخواند اما وجوهات، خمس و زکاتش را نپردازد این فایده ای ندارد اینها مکمل هم هستند؛ مالمان را باید پاک کنیم، نگذاریم اولادمان این‌جا مال حرام را مصرف کند و ما آنجا پاسخ‌گو باشیم؛ انسان باید مالش را حلال و پاک کند و اگر نماز بخواند اما زکاتش را نپردازد این پذیرفته نیست.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه افزود: دومین مورد روایت همراه بودن شکر خدا و احترام به پدر و مادر که خیلی مسئله مهمی است؛ در سوره انعام آیه ۱۵۱ می‌فرماید: أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا یعنی به خدا شرک نورزید و به پدر و مادرتان احترام کنید و شکر مرا بجا بیاورید و به پدر و مادرم مادرتان نیکی کنید؛ در روایت آمده است؛ فمن لم یشکر والدیه لم یشکر الله یعنی اگر کسی پدر و مادرش را احترام نکند؛ شکر خدا را به‌جا نیاورده‌است و فایده ای ندارد چون ناقص انجام داده است لذا فرمود شکر خدا با شکر والدین تکمیل می‌شود.

این استاد حوزه علمیه ادامه داد: اعتقاد ما این است که جمع آوری آیات قرآن توقیفی است و در حضور شخص پیامبر اسلام بدین صورت چینش شده‌اند در ۴ جای قرآن خود خداوند توحید را در کنار احترام به والدین ذکر کرده‌است و در چند جا در کنار شک خودش آورده‌است و این سخن سلیمان نبی است که در آیه ۱۵ سوره احقاف می‌فرماید: «رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَی وَالِدَيَّ.»

استاد موسوی افزود: در جلد ۳ کتاب کافی و من لایحضره الفقیه و وسایل الشیعه از امام صادق علیه السلام روایت شده است: از حضرت پرسیده شد که معنای بالوالدین احسانا چیست که حضرت فرمود: یعنی نیکو سخن بگویید و قبل از آن که پدر و مادرت درخواست کنند مشکلشان را شناسایی و آن را حل کنید؛ نباید این‌گونه باشد که پدر و مادر پیرکه از کار افتاده‌اند و مریض هستند با شما تماس بگیرند که برایشان دارو بخری بلکه باید قبل ‌از آن که تماس بگیرند، برای آن‌ها دارو تهیه و نیازشان را مرتفع کنید و در هر زمینه‌ای باید این‌گونه باشد که قبل‌از آن که پدر و مادر تقاضای چیزی از فرزندشان کنند آن فرزند خودش نیاز آن‌ها را برطرف کند. 

این استاد حوزه علمیه در ادامه افزود: جمع‌بندی مطلب این‌گونه است که خداوند نماز و زکات را با هم گفت اگر نماز را بخوانی و زکات ندهی نمازت هم پذیرفته نیست؛ دوم این‌که شکرخدا با شکر والدین در کنار یکدیگر قرار دارند یعنی اگر شکر خدا کنید اما به پدر و مادرتان احترام نگذارید؛ شکرخدا را هم بجا نیاورده‌اید و شکر شما ناقص است و سومین مورد این‌ است که تقوا و صله رحم باید با یکدیگر همراه باشند؛ خدا در قرآن فرمان داده به تقوا و گفته اتقوا الله و در بعض آیات دو بار به تقوا داشتن فرمان داده‌ است مانند سوره حشر در قرآن که در آن به صورت مرتب بیان می کند: إتقوا الله و ما باید در خطبه‌های نماز جمعه به مردم بگوییم إتقوا الله و شما به سوره نساء که نگاه کنید در آیه اول آن می‌فرماید: «اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ» خداوند کریم این ۲ مورد را کنار یکدیگر آورده‌است یعنی تقوا و صله رحم لذا در روایت دارد که «فمن لم یصل رحمَه لم یتقی الله.»

وی ادامه داد: مرحوم شیخ حرعاملی در وسائل الشیعه جلد۹صفحه ۲۵و مرحوم مجلسی در بحارالانوار جلد۷۱ صفحه ۶۷ و عیون اخبار الرضا جلد ۱صفحه ۲۵۸ این روایت را نقل کرده‌اند که فرمود کسی که تقوی داشته باشد اما صله رحم نکند به این تعبیر به فامیلش سر نزند مانند کسی است که اصلا تقوا ندارد.

این استاد حوزه علمیه در پایان سخن خود افزود: یک کرامتی از امام رضا علیه‌السلام نقل شده است که آن را بیان می‌کنم؛ مرحوم شیخ صدوق نقل می‌کنند که یک اربابی از بلخ با غلامش به زیارت ثامن‌الائمه علی‌بن‌موسی صلوات الله علیه آمد؛ طبق عادات ارباب جلو می ایستاد و نماز می خواند و غلام هم در پشت سر او شروع به نماز خواندن کرد و بعد از زیارت و بجا آوردن آداب آن هر ۲نفر در پایان زیارت به سجده رفتند و با خدای خود مناجات کردند هر ۲ دعا می‌کنند. این غلام و ارباب هر ۲ سرشان را از سجده برداشتند در این هنگام ارباب برگشت و به غلام گفت الان به دلم افتاد که تو را آزاد کنم؛ مدت‌ها خدمت ما کردی و پیش ما بودی یک کنیزی هم دارم که او را هم آزاد می‌کنم و به عقد تو درمی‌آورم و یک باغی هم در بلخ در اختیار تو می‌گذارم که با هم‌زندگی خوبی داشته باشید؛ در این لحظه بود که اشک در چشمان غلام حلقه زد و از چشمانش جاری شد؛ ارباب با تعجب به او گفت: مگه خبر بدی به تو دادم؟ آزاد شدن، ازدواج کردن، باغدار شدن و ثروتمند شدن که خبرهای خوبی است؛ غلام رو به اربابش کرد و گفت: برای این‌که این‌ها را به من داده‌اید گریه نمی‌کنم بخاطر این گریه می‌کنم که الان فقط همین سه‌ چیز را از امام رضا علیه‌السلام درخواست کردم.

/290/260/20/