استاد مجتبی خندان از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «الگوهای قرآنی برای جامعه مطلوب» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: هدف از این بحث، نشان دادن جامعه مطلوب و بررسی الگوهای قرآنی برای جامعه امروزی است. از این رو بیان از الگوهای قرآنی بسیار ضرورت دارد. 

مریم مقدس

وی افزود: قرآن کریم چهره های قرآنی را بیان کرده است؛ جدای از مؤمنان، گروهی  از نیکوکاران و پیامبران الهی در قرآن به عنوان اسوه و الگو و معیار و ملاک نام برده شده است. از اینان در دو سوره مکی نام برده شده است که اولین سوره در مورد موضوع حضرت مریم سلام الله علیها است. در سوره مریم، آیه 16 می خوانیم:

«وَ اذْكُرْ فىِ الْكِتَابِ مَرْيمَ‏ إِذِ انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكاَنًا شَرْقِيًّا» و در اين كتاب [سرگذشتِ‏] مريم را ياد كن هنگامى كه از خانواده‏ اش [در] مكان شرقى كناره گرفت (مریم: 16)

استاد خندان خاطرنشان کرد: با اینکه حضرت مریم پیامبر نبود، اما از زنان برگزیده جهان بوده است. پیامبری همچون عیسی علیه السلام در دامان او پرورش یافته است. عظمت او آن چنان است که خداوند متعال به حبیب خود و پیامبر عظیم الشأن خود، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم دستور می دهد که از حضرت مریم یاد بکند. به این ترتیب حضرت مریم سلام الله علیها چهره ای تابناک و الگوی تربیتی بسیار با ارزشی است.

وی اضافه نمود: خدمت کسانی که صاحب فرزند هستند و دختر دارند بیان می کنم به جای اینکه الگوهای غربی را برای فرزندانمان نشان بدهیم، کسانی که خودشان در زندگی فردی خودشان و اخلاقشان مشکل دارند، اعم از فوتبالیست، بازیگر، مدهای گوناگون، قرآن کریم یکی از الگوها را حضرت مریم سلام الله علیها معرفی می کند.

این کارشناس قرآن کریم در ادامه بیان کرد: حضرت مریم سلام الله علیها از نظر حیا، حجب، عفت، ایمان، صبر، تقوا، آینده نگری، مدیریت و ... الگو است. خوب است که پدر و مادرها برای فرزندانشان الگوسازی کنند تا فرزندان، به سمت و سوی الگوهای الهی بروند. در آیه 12 سوره تحریم حضرت مریم سلام الله علیها به عنوان الگو معرفی شده است.

«وَ مَرْيمَ‏ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتىِ أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهِ مِن رُّوحِنَا وَ صَدَّقَتْ بِكلَمَاتِ رَبهِّا وَ كُتُبِهِ وَ كاَنَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ» و [نيز] مريم دختر عمران [را مثل زده است‏] كه دامان خود را پاك نگه داشت و در نتيجه از روح خود در او دميديم و كلمات پروردگارش و كتاب‏ هاى او را تصديق كرد و از اطاعت ‏كنندگان [فرمان‏ هاى خدا] بود. (12)

ابراهیم خلیل الله

وی افزود: در آیه ای دیگر از سوره  مریم، آیه 41 خداوند الگوی دیگری را به جامعه انسانی معرفی می کند. می فرماید:

«وَ اذْكُرْ فىِ الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ  إِنَّهُ كاَنَ صِدِّيقًا نَّبِيًّا» و در اين كتاب، [سرگذشتِ‏] ابراهيم را ياد كن، به راستى او بسيار راستگو و پيامبر بود. (مریم: 41)

استاد مجتبی خندان خاطرنشان کرد: بی شک پرداختن به زندگی ابراهیم خلیل الله از مباحث عمیق است. صداقت، سنگینی، مدیریت، خلوص، پاکی، عبادتش، مردم داری، معاشرت با مردم، حوصله کردن، سعه صدر ابراهیم، استقامتش در مقابل سختی ها بسیار عظیم و بزرگ است.

موسی کلیم الله

وی اضافه نمود: سومین آیه ای که به بیان الگوهای جامع و کامل در قرآن اشاره می کند، آیه 51 از سوره مریم است. خداوند می فرماید:

«وَ اذْكُرْ فىِ الْكِتَابِ مُوسىَ  إِنَّهُ كاَنَ مخُلَصًا وَ كاَنَ رَسُولًا نَّبِيًّا» و در اين كتاب، [سرگذشتِ‏] موسى را ياد كن، بى‏ ترديد او انسانى خالص شده و فرستاده‏ اى پيامبر بود (مریم: 51)

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه بیان کرد: در این آیه حضرت موسی به 3 صفت، شاخص شده است: ناب و خالص بودن، فرستاده خدا بودن، و برترین مقام رسالت دارد.

وی افزود: مقام رسالت بر نبوت برتری دارد؛ چرا که نبی از خدا و غیب، خبر می دهد، اما رسول، علاوه بر مقام نبوت، مأموریت هایی هم دارد. موسی علیه السلام با برخورداری از دو مقام نبوت و رسالت، به صفت «خلوص» هم آراسته بود. چرا که لازمه دارا بودن این مقام، پیراستگی از هر گونه ناخالصی است.

استاد خندان خاطرنشان کرد: انسان شایسته ای که سختی های زیادی را در راه خدا متحمل شده است، در اینجا ناب می شود و به این ترتیب در اثر ناب شدن، الگو برای جهانیان واقع می شود. 

وی اضافه نمود: در سوره ممتحنه، با این آیه شریفه مواجه می شویم که به ابراهیم خلیل الله به عنوان اسوه حسنه اشاره می کند:

«قَدْ كاَنَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فىِ إِبْرَاهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُواْ لِقَوْمهِمْ إِنَّا بُرَءَ ؤُاْ مِنكُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكمُ‏ وَ بَدَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَ الْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتىَ‏ تُؤْمِنُواْ بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَ مَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِن شىَ‏ءٍ  رَّبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكلَّنَا وَ إِلَيْكَ أَنَبْنَا وَ إِلَيْكَ الْمَصِيرُ» مسلماً براى شما در ابراهيم و كسانى كه با اويند سرمشقى نيكوست، آن گاه كه به قوم خود گفتند: ما از شما و آنچه به جاى خدا مى ‏پرستيد بيزاريم، ما به شما كافريم و ميان ما و شما دشمنى و كينه هميشگى پديدار شده است، تا آن زمان كه به خداى يگانه ايمان آوريد. [آرى، ابراهيم و مؤمنان جز اعلام بيزارى سخنى با بت ‏پرستان نداشتند] مگر سخن ابراهيم به پدرش كه گفت: من براى تو [در صورتى كه دست از دشمنى و كينه با حق بردارى‏] آمرزش خواهم خواست و در برابر خدا به سود تو اختيار چيزى راندارم. پروردگارا! بر تو توكل كرديم، و به سوى تو بازگشتيم، و بازگشت به سوى توست. (ممتحنة: 4)

رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم

وی افزود: واژه اسوه حسنه دو بار در قرآن تکرار شد؛ علاوه بر آیه 4 سوره ممتحنه، در آیه 21 از سوره مبارکه احزاب، برای خاتم انبیاء صلی الله علیه و آله و سلم هم این عبارت با تأکید بیشتر به کار رفته است.

«لَقَدْ كانَ لَكُمْ في‏ رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيراً» يقيناً براى شما در [روش و رفتار] پيامبر خدا الگوى نيكويى است براى كسى كه همواره به خدا و روز قيامت اميد دارد و خدا را بسيار ياد مى ‏كند. (احزاب: 21)

وی اضافه نمود: خداوند به کسانی که ایمان به خدا ایمان دارند، اسوه حسنه را پیغمبر بر می شمارند، نه فوتبالیست، بازیگر و کسی که خودش دارای خباثت است.

اسماعیل ذبیح الله

استاد مجتبی خندان خاطرنشان کرد: یکی دیگر از آیاتی که به بیان اسوه برای مردم می پردازد، آیه 54 سوره مریم است که به حضرت اسماعیل ذبیح الله اشاره می کند. سوره مریم، سوره مبارکی است که حداقل به 4 الگو پرداخته است؛ مریم، ابراهیم، موسی و دیگری حضرت اسماعیل علیه السلام است.

«وَ اذْكُرْ فىِ الْكِتَابِ إِسمْاعِيلَ  إِنَّهُ كاَنَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَ كاَنَ رَسُولًا نَّبِيًّا (54) وَ كاَنَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَوةِ وَ الزَّكَوةِ وَ كاَنَ عِندَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا» (55) و در اين كتاب، [سرگذشتِ‏] اسماعيل را ياد كن، كه او راست وعده و فرستاده ‏اى پيامبر بود. (54) و همواره خانواده ‏اش را به نماز و زكات فرمان مى‏ داد، و نزد پروردگارش پسنديده بود. (مریم: 55)

وی افزود: نکته لطیف آن است که اسماعیل فرزند ابراهیم باشد یا پیغمبر باشد، به صادق الوعد بودن معروف شده است. وفاداری به وعده و پیمان از خصوصیات بارز این الگوی والا بوده است.

ادریس علیه السلام

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در همین سوره مبارکه مریم می خوانیم:

«وَ اذْكُرْ فىِ الْكِتَابِ إِدْرِيسَ  إِنَّهُ كاَنَ صِدِّيقًا نَّبِيًّا (56) وَ رَفَعْنَاهُ مَكاَنًا عَلِيًّا» و در اين كتاب، [سرگذشتِ‏] ادريس را ياد كن، كه او بسيار راستگو و پيامبر بود. (56) و او را به جايگاه و مقام بلندى ارتقا داديم. (مریم: 57)

ذوالقرنین

استاد خندان خاطرنشان کرد: آخرین آیه ای که در رابطه با چهره های قرآنی به آن اشاره می کنیم، ذوالقرنین است.  در تفاسیر درباره هویت فردی ذوالقرنین اختلاف نظر است. او یکی از چهره های قرآنی است که مورد تمجید قرآن قرار گرفته است.

«وَ يَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْراً (83) إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فىِ الْأَرْضِ وَ ءَاتَيْنَاهُ مِن كلّ شىَ‏ءٍ سَبَبًا (84) فَأَتْبَعَ سَبَبًا»

و از تو درباره ذوالقرنين مى‏ پرسند بگو: به زودى بخشى از سرگذشت او را [به وسيله آياتى از قرآن‏] براى شما مى‏ خوانم. (83) ما به او در زمين، قدرت و تمكّن داديم و از هر چيزى [كه براى رسيدن به هدف‏ هايش نيازمند به آن بود] وسيله‏ اى به او عطا كرديم. (84) پس [با توسل به وسيله‏] راهى را [براى سفر به غرب‏] دنبال كرد. (کهف: 85)

وی خاطرنشان کرد: می بینیم که این الگوها اندک هستند؛ امیرالمؤمنین علی علیه السلام در خطبه 16 نهج البلاغه فرمود: رهروان راه هدایت کم هستند؛ و نباید از کمی آنها وحشت کرد؛ بلکه مهم، اصل وجود آنها است و مهمتر بهره گیری از فیض وجود آنها به عنوان الگو است. حضرت می فرماید: حقّ و باطل هميشه در پيكارند، و براى هر كدام طرفدارانى است، اگر باطل پيروز شود، جاى شگفتى نيست، از دير باز چنين بوده، و اگر طرفداران حق اندكند، چه بسا روزى فراوان گردند و پيروز شوند، امّا كمتر اتّفاق مى افتد كه چيز رفته باز گردد.

«ذِمَّتِي‏ بِمَا أَقُولُ رَهِينَةٌ وَ «أَنَا بِهِ زَعِيمٌ»‏ إِنَّ مَنْ صَرَّحَتْ لَهُ الْعِبَرُ عَمَّا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْمَثُلَاتِ‏ حَجَزَتْهُ‏ التَّقْوَى عَنْ تَقَحُّمِ الشُّبُهَاتِ‏ أَلَا وَ إِنَّ بَلِيَّتَكُمْ قَدْ عَادَتْ كَهَيْئَتِهَا يَوْمَ بَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ص وَ الَّذِي بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لَتُبَلْبَلُنَ‏ بَلْبَلَةً وَ لَتُغَرْبَلُنَ‏ غَرْبَلَةً وَ لَتُسَاطُنَ‏ سَوْطَ الْقِدْرِ حَتَّى يَعُودَ أَسْفَلُكُمْ أَعْلَاكُمْ وَ أَعْلَاكُمْ أَسْفَلَكُمْ وَ لَيَسْبِقَنَّ سَابِقُونَ كَانُوا قَصَّرُوا وَ لَيُقَصِّرَنَّ سَبَّاقُونَ كَانُوا سَبَقُوا وَ اللَّهِ مَا كَتَمْتُ وَشْمَةً وَ لَا كَذَبْتُ كِذْبَةً وَ لَقَدْ نُبِّئْتُ بِهَذَا الْمَقَامِ وَ هَذَا الْيَوْمِ أَلَا وَ إِنَّ الْخَطَايَا خَيْلٌ شُمُسٌ‏ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا وَ خُلِعَتْ لُجُمُهَا فَتَقَحَّمَتْ‏ بِهِمْ فِي النَّارِ أَلَا وَ إِنَّ التَّقْوَى مَطَايَا ذُلُلٌ‏ حُمِلَ عَلَيْهَا أَهْلُهَا- وَ أُعْطُوا أَزِمَّتَهَا فَأَوْرَدَتْهُمُ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ بَاطِلٌ وَ لِكُلٍّ أَهْلٌ فَلَئِنْ أَمِرَ الْبَاطِلُ لَقَدِيماً فَعَلَ وَ لَئِنْ قَلَّ الْحَقُّ [لَرُبَّمَا] فَلَرُبَّمَا وَ لَعَلَّ وَ لَقَلَّمَا أَدْبَرَ شَيْ‏ءٌ فَأَقْبَل‏»

وی افزود: حاملان قرآن مقامی بزرگ دارند. نخستین سوره ای که در مکه حاملان قرآن را بیان می کند، سوره مبارکه عبس است؛ خداوند می فرماید: حاملان قرآن در دست سفیرانی است که بسیار نیکو و بزرگوار هستند. یکی از مهمترین مصادیق حاملان قرآن، حافظان قرآن و کسانی هستند که قرآن را آموختند و به دیگران هم می آموزند. قرآن را حفظ هستند و به دیگران می آموزند؛ و بالاتر از آنها کسانی که قرآن را می خوانند و عمل می کنند. اینها کسانی هستند که خداوند آنها را دوست دارد.

استاد مجتبی خندان خاطرنشان کرد: مرحوم کلینی در جلد آخر اصول  کافی، کتاب فضل القرآن در آنجا روایتی می آورد؛ از جمله می آورد وقتی انسان می میرد، در قبر می گذارند، شب اول قبر، نوری از آسمان می آید و وارد قبر او می شود؛ صاحب قبر به او می گوید: تو کیستی که ظلمت قبر مرا به نورانیت تبدیل کردی. او می گوید: من عملت در دنیا هستم. صاحب قبر می گوید: من چه کرده ام که در دنیا این نورانیت را در عالم قبر به من خداوند باز می گرداند؟ آن نور می گوید: من قرائت قرآنت هستم که در دنیا تو قاری قرآن بودی.

وی در ادامه بیان کرد: آیه آخر سوره مبارکه مزمل به خوبی به اهمیت قرائت قرآن اشاره می کند که با هر وضعیتی هستید، به هر اندازه که می توانید، قرآن قرائت کنید.

«إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنىَ‏ مِن ثُلُثىَ‏ الَّيْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طَائفَةٌ مِّنَ الَّذِينَ مَعَكَ  وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ الَّيْلَ وَ النهَّارَ  عَلِمَ أَن لَّن تحُصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكمُ‏  فَاقْرَءُواْ مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْءَانِ  عَلِمَ أَن سَيَكُونُ مِنكمُ مَّرْضىَ‏  وَ ءَاخَرُونَ يَضْرِبُونَ فىِ الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِن فَضْلِ اللَّهِ  وَ ءَاخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فىِ سَبِيلِ اللَّهِ  فَاقْرَءُواْ مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ  وَ أَقِيمُواْ الصَّلَوةَ وَ ءَاتُواْ الزَّكَوةَ وَ أَقْرِضُواْ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا  وَ مَا تُقَدِّمُواْ لِأَنفُسِكمُ مِّنْ خَيرْ تجَدُوهُ عِندَ اللَّهِ هُوَ خَيرْا وَ أَعْظَمَ أَجْرًا وَ اسْتَغْفِرُواْ اللَّهَ  إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمُ» پروردگارت آگاه است كه تو و گروهى از كسانى كه با تواند، نزديك به دو سوم شب و گاهى نيمى از آن و زمانى يك سومش را [براى عبادت و خواندن قرآن‏] برمى ‏خيزد، و خدا شب و روز را [دقيق و منظم‏] اندازه ‏گيرى مى‏ كند، و براى او مشخص است كه شما هرگز نمى ‏توانيد [به علت كوتاهى و بلندى شب در طول سال، دو سوم و نصف و يك سوم را دقيقاً] اندازه ‏گيرى كنيد، پس [اندازه ‏گيرى دقيق را] بر شما بخشيد بنابراين آنچه را از قرآن براى شما ميسر است بخوانيد. او مى‏ داند كه به زودى برخى از شما بيمار مى ‏شوند، و گروهى براى به دست آوردن رزق و روزى خدا در زمين سفر مى ‏كنند، و بعضى در راه خدا مى ‏جنگند پس آنچه را از آن ميسر است بخوانيد و نماز را برپا داريد و زكات بپردازيد و وام نيكو به خدا بدهيد و آنچه را از عمل خير براى خود پيش مى‏ فرستيد، آن را نزد خدا به بهترين صورت و بزرگترين پاداش خواهيد يافت و از خدا آمرزش بخواهيد كه خدا بسيار آمرزنده و مهربان است. (20)

استاد مجتبی خندان خاطرنشان کرد: از امام رضا علیه السلام روایت شده است: از شیعیان ما نیست کسی که روزانه قرآن نخواند و یا 50 آیه از قرآن را تلاوت نکند.

وی افزود: خداونددا ما را در دنیا قاری قرآن و در آخرت مورد شفاعت قرآن قرار بده.

/270/260/20/