واژه «اربعین» در فرهنگ اسلامی جایگاه برجسته ای دارد و از اعداد آسمانی است که رمز و رازهای فراوانی در آن نهفته است و انبیاء و اولیای الهی همواره سنت اربعین را گرامی داشته و آثار بسیاری با مفهوم اربعین از خود به جا گذاشته اند.

به مناسبت فرا رسیدن اربعین حسینی، استاد داود عباسی از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

اربعین در آیات و روایات

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: واژه «اربعین» در فرهنگ اسلامی جایگاه برجسته ای دارد و از اعداد آسمانی است که رمز و رازهای فراوانی در آن نهفته است و انبیاء و اولیای الهی همواره سنت اربعین را گرامی داشته و آثار بسیاری با مفهوم اربعین از خود به جا گذاشته اند، عدد اربعین در قرآن کریم و در در روایات اسلامی از ویژگی و منزلت خاصی برخوردار است که به چند نمونه از آیات و روایات اشاره شود.

اربعین از منظر قرآن کریم:

استاد عباسی اضافه نمود: در قرآن کریم واژه «اربعین»، 4 بار در سوره های احقاف، اعراف، بقره و مائده به کار رفته است که در 3 سوره اخیر به موضوع داستان حضرت موسی علیه السلام می پردازد؛ به طور مثال خداوند متعال وقتی با حضرت موسی کلیم الله برای دریافت الواح تورات وعده مناجات و عبادت می گذارد، ابتدا سی شب و سپس ده شب دیگر آن را کامل می کند؛ یعنی حضرت موسی علیه السلام پس از 40 شب مناجات با خداوند توفیق می یابد تا الواح تورات را از خداوند دریافت کند.

وی افزود: حضرت موسی علیه السلام با وعده 30 روز غیبت برادرش هارون را به عنوان نماینده در میان بنی اسرائیل معرفی کرد. آیه 142 سوره اعراف می فرماید:

«وَ واعَدْنا مُوسى‏ ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَ قالَ مُوسى‏ لِأَخِيهِ هارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ»

(و ما به موسی وعده 30 شب را دادیم؛ چون آن وعده پایان رسید، 10 شب دیگر بر آن افزودیم؛ تا 30 شب را به 40 تکمیل کردیم و موسی به برادرش هارون گفته بود که تو جانشین من در میان بنی اسرائیل باش و راه اصلاح را پیش گیر و از پیروی مفسدین و تبه کاران بپرهیز)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در این قسمت از داستان حضرت موسی علیه السلام عنایت خداوند متعال نسبت به عدد اربعین را می بینیم که تأثیر مدت نیایش و تکمیل عبادت موسی علیه السلام در تعالی روح و تکامل جان آن پیامبر عظیم الشأن باید به اربعین ختم گردد و نه به ثلاثین؛ و این موضوعی است که باید به آن توجه داشت که در این آیات قرآن مجید استفاده می شود که مدت پالایش جان ها درمان نابودی خصلت های شیطانی بر محور «اربعین» می چرخد و رعایت ضوابط و زمان های الهی به مدت 50 سال جان را صفا و دل را جلا داده و جامعه را رو به تکامل می برد.

اربعین از منظر روایات:

استاد داود عباسی خاطرنشان کرد: روایات فراوانی از طریق اهل سنت و شیعه در این زمینه وارد شده است که به چند مورد اشاره می شود.

روایت اول:

«...أَبِي الْحَسَنِ الْأَوَّلِ علیه السلام قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله و سلم مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِي أَرْبَعِينَ حَدِيثاً مِمَّا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ بَعَثَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقِيهاً عَالِماً.» (بحار الانوار، ج 2، ص: 153) (رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: کسی که از امت من 40 حدیث را که در امر دین به آنها نیازمند است، حفظ کند، خداوند روز قیامت او را در صف فقهاء و دانشمندان بر می انگیزانند.)

روایت دوم:

امام باقر علیه السلام فرمود: «ما أخلص عبدٌ لله أربعين صباحا إلا ظهرت ينابيع الحكمة من قلبه على لسانه.» (کلینی، اصول کافی، باب الاخلاص) (هر بنده ای که 40 روز عمل خود را برای خدا خالص کند، چشمه های حکمت از اعماق قلبش می جوشد و بر زبانش جاری می شود.

روایت سوم:

امام صادق علیه السلام می فرماید: «من قدّم اربعین من المؤمنین ثم دعا استجیب له» (محمد باقر مجلسی، مرآة العقول، ج: 12، ص: 12) (کسی که 40 مؤمن را در نیایش بر خویش مقدم دارد و سپس خواسته خود را بخواهد، اجابت می شود.)

روایت چهارم:

امام رضا علیه السلام می فرماید: «من زار قبر ابی عبد الله الحسین علیه السلام بشطّ الفرات کان کمن زار الله فوق عرشه»

کسی که قبر امام حسین علیه السلام را در کربلا زیارت کند، مانند  کسی است که خدا را در عرش زیارت کرده است.

«اللهم ارزقنا فی الدنیا زیارة الحسین علیه السلام فی الآخرة شفاعة الحسین علیه السلام.»

شرح فقره ای از زیارت اربعین:

 استاد داود عباسی در بخش دیگری از این گفتگو به شرح فقراتی از زیارت اربعین پرداخت؛ زیارت نامه اربعین اولین بار از امام صادق علیه السلام صادر شده است و حضرت این زیارت را به صفوان جمال تعلیم فرمود و امام حسن عسکری علیه السلام، آن را یکی از علائم مؤمن می شمارد و اولین زائر کربلا در اربعین حسینی جابر بن عبدالله انصاری بود.

«السلام علی ولیّ الله و حبیبه السلام علی خلیل الله و نجیبه السلام علی صفیّ الله و ابن صفیّه السلام علی الحسین المظلوم الشهید السلام علی اسیر الکربات و قتیل العبرات»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: سرور و سالار شهیدان، امام حسین علیه السلام تجلی همه انبیاء است. در این فراز از زیارت که با 5 سلام شروع می شود، امام صادق علیه السلام به زائر می آموزد که امام حسین علیه السلام را در روز اربعین با این جایگاه رفیع و بلند سلام می دهی؛ چرا که در این سلام پنجگانه امام علیه السلام با اوصافی چون «وصی، حبیب، خلیل، صفیّ که اوصاف انبیاء از آدم تا خاتم الانبیاء است، سلام داده می شود و این پیامی ندارد، جز اینکه حسین بن علی علیهما السلام وارث و تجلی همه انبیاء است.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: شهادت امام حسین علیه السلام قابل مقایسه با هیچ شهادتی حتی شهادت یاران ایشان در کربلا نیست. امام حسین علیه السلام شهید صبر و استقامت است؛

«السلام علی الحسین المظلوم الشهید السلام علی اسیر الکربات و قتیل العبرات» سلام بر اسیر در بند ناگواری ها و کشته ای که اشک فراوان برای او ریخته می شود.

استاد عباسی در ادامه بیان کرد: در این فراز امام صادق علیه السلام زائر سید الشهداء را متوجه امر مهمی می کند و آن اینکه شهادت او را نمی توان با هیچ شهیدی، حتی شهیدان کربلا مقایسه کرد؛ برای اینکه

اولا: سید الشهداء علیه السلام شهید مظلوم است؛ چرا که از مردم مکه، مدینه و بصره انتظار می رفت در این نهضت از ولیّ حمایت کند، ولی از همان ابتدای حرکت امام حسین علیه السلام بی طرف ماندند و در واقعه عاشورا حضور پیدا نکردند و مردم کوفه که از امام علیه السلام دعوت به عمل آورده و اعلان حمایت کرده بودند در لحظه حساس پشت امام علیه السلام را خالی کردند و ایشان را تنها گذاشتند.

ثانیا: هر چند شهدای کربلا در شهادت شریک با امام علیه السلام اند، ولی امام علیه السلام علاوه بر اینکه ناظر بر شهادت 72 تن از شهدای کربلا بوده است و همین به تنهایی می توانست امام علیه السلام را از پای در آورد، ولی شهادت آن حضرت شهادتی متفاوت با بقیه شهداء بوده است و آن شهادت صبر و استقامت است. وقتی سپاه دشمن با اینکه می توانست با یک شمشیر کار امام علیه السلام را تمام کند، این کار را نکرد؛ بلکه ساعت ها با سنگ و نیزه به آن حضرت می زدند تا به تدریج به شهادت برسد. بنابراین هر کس بتواند قتل صبر را درست تصور نماید، نه تنها محزون می گردد، بلکه با همه وجودش عبرات می شود؛ یعنی اشک بر صورتش جاری و روان می شود.

استاد داود عباسی در کلام پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: امام صادق علیه السلام در فراز دیگر زیارت نامه زائر امام حسین علیه السلام را با علل و منشأ لغزش امّت اسلامی در به شهادت رساندن فرزند پیامبرشان آشنا می سازند؛ تا از آن عبرت بگیرد و به 3 عامل مهم کلیدی در این لغزش که موجب این واقعه غم انگیز شده است، اشاره می فرمایند.

عامل اول: دنیا گرایی:

«وَ قَدْ تَوَازَرَ عَلَيْهِ مَنْ غَرَّتْهُ الدُّنْيَا وَ بَاعَ حَظَّهُ بِالْأَرْذَلِ الْأَدْنَى وَ شَرَى آخِرَتَهُ بِالثَّمَنِ الْأَوْكَسِ»

عامل دوم: هوای نفس:

«وَ تَغَطْرَسَ وَ تَرَدَّى فِي هَوَاهُ وَ أَسْخَطَ نَبِيَّكَ»

 عامل سوم: پیروی از حاکمان باطل:

«وَ أَطَاعَ مِنْ عِبَادِكَ أَهْلَ الشِّقَاقِ وَ النِّفَاقِ وَ حَمَلَةَ الْأَوْزَارِ الْمُسْتَوْجِبِينَ النَّار»

/270/260/21/