به راستى آزاده در هر حال آزاد است، اگر گرفتارى برايش رخ دهد در برابر آن صبر كند و اگر مصائب بر او هجوم آورند او را نشكنند و اگر چه اسير شود و مقهور گردد و به جاى رفاه او سختى فرا رسد، چنانچه يوسف صديق امين (ع) بود، اينكه او را به بندگى گرفتند و اسير و مقهور شد آزاديش را لكه دار نكرد و تاريكى چاه و هراس آن به او زيانى نرسانيد تا اين كه خدا بر او منت نهاد و آن جبار سركش را بنده او ساخت پس از آنكه مالك او بود، خدا او را رسول خود نمود و به وسيله او به امتى رحم كرد و همچنين است، صبر خير به دنبال دارد، شما هم صبر كنيد و دل به صبر بدهيد تا اجر ببريد.

استاد ابوالفضل رهنما، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به ادامه بحث الزامات طلبگی، در مورد «الزام به امور اخلاقی و تربیتی» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: مهمترین و پرفائده ترین خاصیّت طلاب در امر طلبگی و تبلیغ دینی، سلوک اخلاقی و تربیتی است. علوم دینی که طلاب محترم به آن مشغول هستند، ارزش تعلیم و تعلّم زیادی دارد و علم آموزی، اجر و ارج فراوان دارد.

استاد رهنما در این رابطه به کلامی از امام صادق علیه السلام اشاره نمود که می فرماید: روز قیامت خداوند متعال مردم را در یک زمینی جمع می کند، میزان اعمال که می گسترد، خون شهدا با مداد علما مقایسه می شود، مداد علما بر خون شهدا فضیلّت دارد.

«إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جَمَعَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ النَّاسَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ وَ وُضِعَتِ الْمَوَازِينُ فَتُوزَنُ دِمَاءُ الشُّهَدَاءِ مَعَ مِدَادِ الْعُلَمَاءِ فَيَرْجَحُ مِدَادُ الْعُلَمَاءِ عَلَى دِمَاءِ الشُّهَدَاءِ.» (الأمالی، للصدوق ص 168)

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: در این باره، در روایت دیگر اثر عجیب علم را بیان می کند؛ امام صادق (ع) فرمود: هر كه دانش آموزد و به كار بندد و آن را براى خداى تعالى تعليم دهد در ملكوت آسمان ها بزرگش خوانند و گويند براى خدا ياد گرفت، براى خدا عمل كرد، براى خدا تعليم داد.

«عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ قَالَ قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع مَنْ تَعَلَّمَ الْعِلْمَ وَ عَمِلَ بِهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ دُعِيَ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ عَظِيماً فَقِيلَ تَعَلَّمَ لِلَّهِ وَ عَمِلَ لِلَّهِ وَ عَلَّمَ لِلَّهِ.» (الكافي (ط - الإسلامية)/ ج‏1/ 35) 

وی در ادامه بیان کرد: متاسفانه، برای مردم اهمیّت ندارد که طلاب محترم، چه اندازه درس خوانده اند و یا چه مطالب علمی را فرا گرفته اند. آیا شبهه عبائیّه یا بدل حیلوله یا شرط إنتاج قضایا یا ظرف لغو و مستقَّر و...را می دانند یا نه؟ اگر چه در مانند احکام مُبتلا به و مسائل اعتقادی و امور ضروری مردم، علم طلاب  به این امور، اهمیّت زیادی دارد.

استاد رهنما افزود: آنچه برای مردم عزیز ما بسیار مهم است، عبارت از این است که اخلاق، تربیّت و سلوک طلاب، چگونه است؟ رعایت عملی تقوا، زهد پیشگی و عدم توجّه به زخارف دنیا، صبر، حلم و حوصله طلاب در برابر ناملایمات و منکرات تا چه اندازه است؟ تعامل، تحمّل و خویشتن داری طلاب در برابر مسائل پیش آمده و به ویژه در این برهه حسّاس، أحیانا در برابر ایذاء بعضی افراد مُغرِض که روحانیّت را علّت مشکلات کشور می دانند، چگونه است؟ مردم می خواهند درجه تطابق گفتار با رفتار و اخلاق ما را ببینند و بدانند؟ نه اینکه در پی جستجوی ضعف و کاستی در ما باشند؛ هرچند ممکن است در بعضی موارد نیز، این چنین باشد؛ ولی در ضمن ارزشیابی رفتاری، اخلاقی و تربیّتی طلاب، خواه ناخواه، اخلاق کاربردی و درجه التزام اخلاقی ما معلوم خواهد شد.

وی خاطرنشان کرد: از این رو طلاب محترم افزون بر آن تعهّد اخلاقی که اساس طلبگی بر آن است، باید لحاظ این امر را هم داشته باشند. اخلاق عملی را تقویت کنند، در حین اینکه فقط با خداوند حاکم، شاهد، عالم و قادر، معامله کنند و رضایت پروردگار عالمیان را نقطه ثِقل و اتّکال همه احوالات ظاهر و باطن خود قرار دهند. بالاخره کارشان و تبلیغشان با مردم است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در همین رابطه به آیه 122 از سوره توبه اشاره نمود:

 «وَ مَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا کَافَّةً فَلَوْ لاَ نَفَرَ مِنْ کُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ»‌

(و مؤمنان را نسزد که همگی [به سوی جهاد] بیرون روند؛ چرا از هر جمیعتی گروهی [به سوی پیامبر] کوچ نمی کنند تا در دین آگاهی یابند و قوم خود را هنگامی که به سوی آنان بازگشتند، بیم دهند، باشد که [از مخالفت با خدا و عذاب او] بپرهیزند.)

وی افزود: مردم را که سند کارشان را روحانیّت قرار می دهند، حداقل به عنوان یک ناظر، حساب کنند. مردم را از دین فراری ندهند. قوه جاذبه و دافعه را درست به کار ببرند. عالِم طوری با مردم معاشرت کند که در زمان حضورش مردم دل زده نشوند و در زمان عدم حضورش، دلتنگ عالِم باشند.

استاد رهنما در ادامه به روایتی از امیرالمؤمنین علیه السلام پرداخت: «قَالَ علی علیه السلام: خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَيْكُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَيْكُمْ» (نهج البلاغة (للصبحي صالح) ص: 470)

وی در همین راستا اضافه نمود: پس به ارزش داوری آنان نباید توجّه کنیم؛ چرا که مانع خود شکوفائی می شود؛ یعنی در هر حال، ما باید به وظائف و الزامات خودمان عمل کنیم.

استاد رهنما خاطرنشان کرد: الآن افرادی هستند که یک خاطره ساده از آیت الله العظمی بروجردی ره که نزدیک 60 سال است از دنیا رفته است را به خوبی در یاد دارند و آن را ملاک و معیار سنجش اخلاقی طلاب قرار می دهند و بالعکس، در زمان کنونی، اگر یک روحانی در یک منطقه دور افتاده از روی کم تجربگی و غیر عمد، یک رفتار غیر شأن روحانیّت، انجام دهد، آن را مبدأ تاریخ قرار می دهند و  در این باره، هیچ  توجیهی را هم نمی پذیرند.

وی افزود: از این رو ما طلاب، با مهندسی شخصیت، باید خود را  توسعه اخلاقی بدهیم؛ وقتی که با مردم هستیم، هنگام رفت و آمد، خرید یا هر گونه ارتباط اجتماعی، مراقب رفتار و گفتار خود باشیم.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: ممکن است کلمه ای در عرف ما طلاب، عین همان کلمه باشد که در عرف مردم به کار می رود، ولی با هم فرق دارد؛ مثلا کلمه «بحث»، در بین طلاب به معنای گفتگو علمی به کار می رود؛ ولی در بین مردم به عنوان نزاع و کشمکش است. از این رو نباید بدون قرینه از آن لفظ مشترک استفاده کند. به خصوص از رفتار ضعیف و ناشیانه که خیلی مواقع، اصلا قابل ملاحظه هم نیست، ولی در نزد مردم، گناهی نابخشودنی است، اجتناب کند.

وی خاطرنشان کرد: با این وضعیّت مردم و حسّاسیّت دوران معاصر، دائره مسئولیت طلاب در الزام اخلاقی و تربیتی در تعامل با مردم، تا حدودی روشن می شود. طالب علم، باید با نیّت خالص با خداوند متعال، معامله کند و همواره از اعمال و عبادات خود مشارطت، مراقبت، محافظت و مواظبت داشته باشد، تا حبّ دنیا، شیطان و هوای نفس وی را از مسیر بندگی و زی طلبگی منحرف نسازد. به سخن امام خمینی (ره)، عالَم را مَحضر خداوند متعال بداند؛ (جلد ۸ صحیفه نور ص ۳۸۶)

استاد رهنما افزود: طلبه باید اهل توبه، توسل و برائت از دشمنان ولایت باشد.

وی در ادامه به کلامی از حضرت علیه السلام اشاره نمود: که می فرماید: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ابْعَثْنِي عَلَى الْإِيمَانِ بِكَ وَ التَّصْدِيقِ بِرَسُولِكَ وَ الْوَلَايَةِ لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلَامُ وَ الِائْتِمَامِ بِالْأَئِمَّةِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ وَ الْبَرَائَةِ مِنْ أَعْدَائِهِمْ فَإِنِّي قَدْ رَضِيتُ بِذَلِكَ يَا رَبِّ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ أَسْأَلُكَ خَيْرَ الْخَيْرِ رِضْوَانَكَ وَ الْجَنَّةَ وَ أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ الشَّرِّ سَخَطِكَ وَ النَّارِ.» (زاد المعاد - مفتاح الجنان / 115 / الفصل الخامس في أعمال ليالي و أيام شهر رمضان.)

 این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: طلبه باید در تصحیح اعمال ناپسند و اصلاح سوء خُلق، تلاش کند. از غیبت، تهمت، بهتان، حسد، کِبر و غرور فاصله بگیرد، به خلق الله توهین نکند و به آنان زخم زبان نزند؛ از به کار بردن کلمات رکیک و ناپسند دست بردارد؛ خداوند متعال می فرماید: «... وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً» ﴿البقرة، 83﴾.

وی افزود: طلبه باید چنین باشد که شعار «کل ّمکروه ٍجائزٌ» را درست و شایسته به کار برد. توجیه گر نباشد. از باطل دفاع نکند. حریّت را از اصول رفتاری خود قرار دهد که امام صادق علیه السلام فرمود:

 «... أَبِي بَصِيرٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ إِنَّ الْحُرَّ حُرٌّ عَلَى جَمِيعِ أَحْوَالِهِ إِنْ نَابَتْهُ نَائِبَةٌ صَبَرَ لَهَا وَ إِنْ تَدَاكَّتْ عَلَيْهِ الْمَصَائِبُ لَمْ تَكْسِرْهُ وَ إِنْ أُسِرَ وَ قُهِرَ وَ اسْتُبْدِلَ بِالْيُسْرِ عُسْراً كَمَا كَانَ يُوسُفُ الصِّدِّيقُ الْأَمِينُ ص لَمْ يَضْرُرْ حُرِّيَّتَهُ أَنِ اسْتُعْبِدَ وَ قُهِرَ وَ أُسِرَ وَ لَمْ تَضْرُرْهُ ظُلْمَةُ الْجُبِّ وَ وَحْشَتُهُ وَ مَا نَالَهُ أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِ فَجَعَلَ الْجَبَّارَ الْعَاتِيَ لَهُ عَبْداً بَعْدَ إِذْ كَانَ لَهُ مَالِكاً فَأَرْسَلَهُ وَ رَحِمَ بِهِ أُمَّةً وَ كَذَلِكَ الصَّبْرُ يُعْقِبُ خَيْراً فَاصْبِرُوا وَ وَطِّنُوا أَنْفُسَكُمْ عَلَى الصَّبْرِ تُوجَرُوا.» (الكافي (ط - الإسلامية) / ج‏2 / 89)

ابى بصير، گويد: شنيدم امام صادق (ع) مى‏ فرمود:

به راستى آزاده در هر حال آزاد است، اگر گرفتارى برايش رخ دهد در برابر آن صبر كند و اگر مصائب بر او هجوم آورند او را نشكنند و اگر چه اسير شود و مقهور گردد و به جاى رفاه او سختى فرا رسد، چنانچه يوسف صديق امين (ع) بود، اينكه او را به بندگى گرفتند و اسير و مقهور شد آزاديش را لكه دار نكرد و تاريكى چاه و هراس آن به او زيانى نرسانيد تا اين كه خدا بر او منت نهاد و آن جبار سركش را بنده او ساخت پس از آنكه مالك او بود، خدا او را رسول خود نمود و به وسيله او به امتى رحم كرد و همچنين است، صبر خير به دنبال دارد، شما هم صبر كنيد و دل به صبر بدهيد تا اجر ببريد.

استاد ابوالفضل رهنما در ادامه بیان از الزامات طلبگی در مورد مسائل اخلاقی خاطرنشان کرد: طلبه باید سخن حق را بگوید، ولو تلخ باشد و علیه خودش تمام شود. ذاکر و شاکر بی حدّ و حصر نعمت های الهی باشد. ایرادها و انتقادها که به او تذکر می دهند، بپذیرد و آن را موهبت الهی بداند و درصدد اصلاحش باشد. بیهوده بر زیر دستان و اهل و عیال خود، غضب نکند و آشفته نشود که باران موجب رویش گل ها است نه رعد و برق.

وی افزود: اهل قضاوت منفی درباره دیگران  نباشد. زود قضاوت نکند. در هر موضوعی، نظر ندهد. بزرگ پنداری و حق پنداری را در خود، تعطیل کند؛ حقّ الناس و حقّ الله را پاس بدارد. در مصرف بیت المال، احتیاط کامل داشته باشد. اسراف نکند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: موعظه کردن دیگران را هدیه حساب نماید، آن را با کلمات زیبا و دلنشین، کادو پیچ کند تا اثر نصیحت، زیاد شود. بیشتر اوقات، سکوت و لبخند بر لب داشته باشد. سنجیده و منطقی حرف بزند. به اشتباه خود معترف باشد و آن را جبران نماید. از رسیدگی به کارهای مردم، به ستوه نیاید. حضرت علی علیه السلام فرمود:

«إِنَّ حَوَائِجَ النَّاسِ إِلَيْكُمْ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ فَاغْتَنِمُوهَا وَ لَا تَمَلُّوهَا فَتَتَحَوَّلَ نِقَماً» (تصنيف غرر الحكم ص : 448) (حاجت مردم برای شما،  نعمتی از طرف خداوند متعال است آن را غنیمت بشمارید و آزرده خاطر نشوید و گرنه نعمت، مبدّل به نقمت می شود.)

وی خاطرنشان کرد: امر به معروف و نهی از منکر را عالمانه، مهندسی کند و آن را با الفاظ پسندیده و متواضعانه بکار ببرد. برای رسیدن به هدف، از هر وسیله استفاده نکند. در معامله با اشخاص، دقّت لازم را داشته باشد. با فردی دادوستد کند که بتواند حقّ خودش را به آسانی بگیرد. سر مسائل کوچک مالی، بگو مگو راه نیندازد.

وی افزود: اهل صلح و گذشت باشد؛ عذر دیگران را فوری و به آسانی بپذیرد. کارهای خوبی که انجام داده، فراموش کند. کارهای ناپسند که از وی سر زده فراموش نکند. از سخت گیری دست بردارد. از نظر خَلقی، به همه، حُرمت بگزارد. دیگران را تخریب نکند. عطر دوستی و مهربانی در بین مردم بیفکند و بذر کینه، دشمنی و اختلاف را از جامعه بردارد. اهل مدارا و پرده پوشی عیوب مردم باشد و آنها را با خدا آشتی دهد.

استاد رهنما اضافه نمود: خوبی زندگی را بر خوشی زندگی ترجیح دهد. ابتدا به ساکن به کاری نپردازد. اضمار قبل از ذکر، انجام ندهد. تندخو و بداخلاق نباشد خداوند متعال می فرماید:

«فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ کُنْتَ فَظّاً غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِينَ‌  ﴿آل‏عمران‏، 159﴾

[ای پیامبر!] پس به مهر و رحمتی از سوی خدا با آنان نرم خوی شدی، و اگر درشت خوی و سخت دل بودی از پیرامونت پراکنده می شدند؛ بنابراین از آنان گذشت کن، و برای آنان آمرزش بخواه، و در کارها با آنان مشورت کن، و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن؛ زیرا خدا توکل کنندگان را دوست دارد.

وی افزود: .فقط به وقت ضرورت و به قدر ضرورت سخن بگوید. از شُح نفس، حسد و بخل فرمان نبرد. از مواضع تهمت برحذر باشد. «اتّقوا مواضعَ التُّهَم»

 این بیت شعر را نصب العین و آویزه گوش قرار دهد:

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است       با دوستان مروت با دشمنان مدارا

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: عیب و ایراد گرفتن و بدگویی از مردم را رها کند. به تعلیم، تربیت و ریاضت دادن به نفس خویش بپردازد که نسبت به هر کاری، مطلوب و ممکن است. حضرت علی علیه السلام فرمود:

«مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً- [فَعَلَيْهِ أَنْ يَبْدَأَ] فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ» (نهج البلاغة (للصبحي صالح) ص: 480.)

هر كه خود را پيشواى مردم نمود بايد پيش از ياد دادن بديگرى نخست بتعليم نفس خويش بپردازد (زيرا اثر سخن كسي كه گفتار و كردارش يكسان باشد، بيشتر است و مردم در مخالفت با او نمى‏ كوشند) و بايد پيش از ادب كردن و آراستن ديگرى به زبان، به روش خود او را ادب و آراسته سازد (مثلا پيش از آنكه به ديگرى بگويد نماز بخوان تا رستگار شوى بايد خود نماز بخواند) و آموزنده و ادب كننده نفس خود از آموزنده و ادب كننده مردم بتعظيم و احترام سزاوارتر است (چون پيرو هوا نيست).

وی افزود: طلبه باید زندگی خودش را بر دائره صبر و عدم خروج از تعادل رفتاری استوار سازد . حضرت امیرالمومنین علیه السلام فرمود: «الدَّهْرُ يَوْمَانِ يَوْمٌ لَكَ وَ يَوْمٌ عَلَيْكَ فَإِنْ كَانَ لَكَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِنْ كَانَ عَلَيْكَ فَاصْبِرْ.» (الارشاد، ج: 1 ص:  300)  روزگار دو روز است روزى به سود تو و روزى به زيان تو. آن روز كه به سود تو است مغرور مشو، روزى كه به زيان تست ، شكيبائى كن.

وی خاطرنشان کرد: طلبه باید احکام الهی را بزرگ شمارد. گناهان را سبک نداند و ذات اقدس الهی  را در همه جا و همه وقت ناظر بداند. خداوند متعال می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ لاَ يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لاَ فِي السَّمَاءِ» ﴿آل‏عمران‏، 5﴾ یقیناً چیزی در زمین و در آسمان بر خدا پوشیده نیست.

استاد ابوالفضل رهنما اضافه نمود: طلبه باید در برابر تغییر مثبت، مقاومت و مخالفت نکند که حضرت امام باقر علیه اسلام به جابر جُعفی فرمود: «وَ لَا مُصِيبَةَ كَاسْتِهَانَتِكَ بِالذَّنْبِ وَ رِضَاكَ بِالْحَالَةِ الَّتِي أَنْتَ عَلَيْهَا...» (تحف العقول ص 286) منطقه امن و ساحل آرامش و نجات را فقط  در رضایت الهی ببیند.

وی کلام پایانی این قسمت از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید در زمینه الزامات طلبگی خاطرنشان کرد: خداوند متعال بر توفیقات طلاب علوم دینی در جهت خودسازی و تربیّت اخلاقی، بیفزاید و همه را مشمول امدادهای معنوی و دعای حضرت صاحب الزمان عجّل الله تعالی فرجه الشریف قرار دهد. آمین یا ربّ العالمین. المستغاث بک یا صاحب الزمان./270/260/20/