به مناسبت فرا رسیدن ایام محرم و عزاداری حسین بن علی علیهما السلام و واقعه کربلا، استاد سید تقی حسینی از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

مقدمه بحث: موضوع شناسی منظومه وار موضوعات اجتماعی

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم موضوع این گفتگوی صمیمانه را به «بررسی فقهی و روایی اقامه مناسک حضوری عزاداری امام حسین علیه السلام در وضعیت کرونایی» اختصاص داده و به عنوان مقدمه خاطرنشان کرد: آنچه مسلم است، موضوعات اجتماعی چند بعدی هستند و اوصاف مختلفی دارند.

وی در همین راستا اضافه نمود: از این رو این مسائل از قبیل موضوعات عینی و فردی نیست که مثلا «الدم نجس» که حکم روی یک حقیقتی به نام «دم» رفته است که عنوان دم بودن تمام موضوع و تمام ملاک عروض حکم است؛ بلکه در موضوعات اجتماعی یک حقیقت و پدیده در منظومه ای از اوصاف و عناوین دیده می شود که فرایند و ترکیب این اوصاف و ملاحظه ترکیبی آن اوصاف نهایتا عنوان و حقیقت موضوع حکم را می سازد .

استاد حسینی افزود: در نتیجه برای حکم نمودن بر این موضوع و تطبیق خطابات ادله بر آن، باید تمامی اوصاف آن با نگاه دقیق کارشناسانه و موضوع شناسی تخصصی بررسی شود.

وی تأکید کرد: این موضوع شناسی باید بر اساس مدل بررسی جمیع اوصاف بررسی شود که خود آن نیز ضرورتا مطلوب شارع مقدس باشد بلکه برگرفته از اهداف یقینی و خطابات شارع باشد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: حال در موضوع مورد بررسی ما که اقامه عزاداری حضور در فضا و شرایط کرونایی و زمینه آلودگی این بیماری است، چند احتمال به ذهن می آید که باید بررسی شود:

1.  ادله امر به اقامه عزاداری مطلق است و مقیدی بر آن اطلاقات نیامده است و ادله مقیده و ثانویه معارض، تاب مقاومت ندارد.
2. ادله امر به اقامه عزاداری مقید است و مقید آن دلیل لبیِ عقلی خوف ضرر آلودگی و بیماری است (به عنوان ثانوی)، از این رو مطلوبیت در فرض مراعات پروتکل های بهداشتی است.
3. اگر امکان مراعات کامل پروتکل های بهداشتی نباشد، عزاداری جایز مطلوب نیست؛ حال چه به دلیل مقید یا چه به دلیل ثانوی.
4. با فرض عدم امکان مراعات پروتکل ها مطلوب و جایز است و عنوان ثانوی جاری نیست و ادله عزاداری مقدّم است.

وی خاطرنشان کرد: در نتیجه پس عمده دو نظر و احتمال است:

1. لاضرر حاکم و مقید است نسبت به ادله مطلوبیت اقامه عزاداری و آنها را از فعلیت می اندازد.
2. لاضرر حاکم و مقید نیست نسبت به ادّله عزاداری و ادله عزاداری (اصل عزاداری) مقدم بر لاضرر هستند.

ادله زیارت و اقامه عزاداری ضرری و ابراز احساسات همراه با ضرر:

الف: ادلّه عام

استاد سید تقی حسینی در این باره خاطرنشان کرد: نظریه اول روشن است که مثل همه جا نسبت لا ضرر با ادله اولیه است، از این رو بحثی ندارد؛ پس محل نزاع؛ بررسی نظریه دوم است که ادلّه اقامه عزاداری مقدم باشد؛ حتی در فرض ضرر یعنی مثل عناوینی چون جهاد خمس و تلقی شده باشد. حال یا به خروج تخصیصی یا انصرافی که مورد بحث در فقه واقع شده است.

وی در ادامه بیان کرد: چرا که موضوعاتی مثل زیارت حضرت سید الشهداء علیه السلام و نیز اقامه اصل عزاداری حضرت، مقید به تقیه و عناوینی ضرری از این دست نشده است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: از این رو زیارت حضرت در سخت ترین شرایط در مقاطعی از تاریخ و حتی با فرض خطر جانی از ناحیه ائمه علیهم السلام منع نشده است و دلیلی بر انصراف این حکم به زمان خاص به لحاظ خطر محو آثار ائمه علیهم السلام نداریم و ظاهرا ادّله مطلق است.

وی اضافه نمود: اهل البیت علیهم السلام رثاگویان و مداحان را در سخت ترین شرایط منع نمی نمودند، بلکه حتی تشویق می نمودند و صله می دادند؛ مثل دعبل و فرزدق.... که امر به تقیّه نشده اند و نمی فرمودند: چرا تقیه نکرده اید و بلکه کار آنها را مصداق بالاتر جهاد می شمردند.

استاد حسینی در ادامه بیان کرد: پس مراتبی از اقامه عزاداری و احیای امر ولایت و زیارت؛ که جامع همه آنها، اصل اقامه ولایت و احیاء امر ائمه علیهم السلام است، مقیّد به لاضرر نیست بلکه بر لاضرر مقدّم است؛ از این رو ادله لاضرر اینجا را نمی گیرند بلکه با فرض عدم تقدّم بر لاضرر، ادله خاص در باب زیارت و عزاداری ضرری داریم که باز مقدّم می شود؛ چرا که بر اساس مدل «موضوع شناسی منظومه وار» عنوان ضرر تغییر می کند؛ مانند موضوعات اجتماعی که در آن با فرض صدق عنوان ضرر با همین مدل منظومه وار احتمال اقویت ضرر به غیر قابل اعتناء می رسد و ادله اقامه مقدّم می شود.

ب: ادّله خاص

1. ادله خاص بر زیارت

استاد سید تقی حسینی در این بخش خاطرنشان کرد: بررسی ادله خاص جواز انجام زیارت و عزاداری ضرری و با خوف ضرر نسبت به امام حسین علیه السلام مسلم است که زیارت همراه با خوف و ضرر و بلکه علم به ضرر در زیارت امام حسین علیه السلام اشکال ندارد؛ حتی با فرض خوف ضرر جانی چرا از ناحیه خود ائمه علیهم السلام امر به انجام شده است.

وی افزود: در نهایت ممکن است فقیه بزرگی مانند آیت الله خوئی بفرماید: شاید این ادله ناظر به فضای خاص و زمان خاص بود که دشمنان اهل بیت علیه السلام می خواستند قبر و یاد و ذکر حضرت را از بین ببرند و یا بسیار کم کند. از این رو احتیاج به بررسی دارد که آیا آن ادله اطلاق دارند و یا ناظر به زمان خاص و شرایط خاص هستند.

این استاد سطوح عالی خاطرنشان کرد: ظاهرا لسان ادله اطلاق و عموم را ثابت می کند؛ مثل این روایت:

«عن معاویة ن وهب عن ابی عبدالله علیه السلام، قال: قال یا معاویه لا تدع زیارة قبر الحسین علیه السلام لخوف فإن من ترکه رأی من الحسرة ما یتمنّی أن قبره کان عنده أما تحب ان یری شخصک و سوادک فیمن یدعو له رسول صلی الله علیه و آله  و علیّ و فاطمة و الأئمة علیهم السلام أما تحب ان تکون ممن ینقلب بالمغفرة لما مضی و یغفر له ذنوبه لبعض سنة اما تحب ان تکون ممن یخرج من الدنیا  و لیس علیه ذنب تبعه به اما تحب ان تکون ممن یسامحه رسول الله صلی الله علیه و آله» (کامل الزيارات باب۴۰ باب دعاء رسول الله و علي و فاطمة و الائمة عليهم السلام لزوار الحسين ح ۱)

از این نوع روایات متعدد در حد متستفیض داریم که اطلاق هم دارند.

1. ادله عزاداری ضرری

استاد سید تقی حسینی در ادامه افزود: مسلّم است عزاداری و گریه بر مصیبت اهل بیت علیه السلام توصیه شده و بلکه اگر همراه لطم و ضرر ناشی از آن باشد، منعی وارد نشده و یک عمل مستحب است.

«عن خالد بن سدير أخي حنان بن سدير قال سئلت ابا عبد الله عليه السلام ... ولا شئ في اللطم علي الخدود سوي الاستغفار والتوبة ، وقد شققن الجيوب ولطمن الخدود الفاطميات علي الحسين بن علي عليهما السلام » (تهذيب الأحكام ج8 ، ص 325 ، باب الكفارات )

وی  اضافه نمود: بنابراین معلوم می شود در نظر شارع لطم جزء خصائص الحسینیه است که احکام خاص خود را دارد به بیان دیگر لطم زدن و سینه زدن و این نوع ابراز احساسات در عزاداری که به صورت جمعی محقق می شود، جایگزینی ندارد و عزاداری فردی در این سطح از ابراز احساسات نمی رسد؛ و حال آن که ضرر یقینی در کیفیت عزاداری منع و نهی ندارد، ضرر احتمالی که احتمال آن هم به لحاظ صدق دیگر عناوین در عزاداری سیدالشهدا بسیار کم می شود، طبیعتا نهی نخواهد داشت که در قسمت عزاداری حضوری به آن پرداخته می شود.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: چه بسا بگوییم این کیفیت عزاداری و ضرر خصوصیتی ندارد بلکه ممکن است مراتب بالای آن فرق و خصوصیت داشته باشد. که در مورد بحث ما نیز این چنین است از آن جا که ضرر جانی در میان است لکن با ملاحظه مجموع اوصاف لازم الحفظ و المراعات مثل احیاء امر ائمه علیهم السلام و تعظیم شعائر و نیز صدق سایر عناوین مانع و حافظ از خطر مثل نزول رحمت: «اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی فِی مَقَامِی هَذَا مِمَّنْ تَنَالُهُ مِنْكَ صَلَوَاتٌ وَ رَحْمَةٌ وَ مَغْفِرَةٌ...» (شیخ عباس قمی.مفاتیح الجنان .زیارت معروفه روز عاشورا)

وی افزود: در مجالس اهل البیت علیهم السلام، احتمال خطر و اصابه بیماری علی الخصوص با حفظ مراعات نکات بهداشتی به حداقل می رسد، به گونه ای که عدم اعتناء به  احتمال ضرر ناشی از بیماری در این فرض غیر عقلایی نیست و از این رو مطلوبیت اقامه حضوری و جمعی در جای خود باقی می ماند.

نتیجه گیری:

استاد سید تقی حسینی در بخش پایانی این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید در یک جمع بندی خاطرنشان کرد: با وجود شرایط کرونایی حاضر و احیاء دین و امر ولایت و شتاب و توسعه تمدنیِ انقلاب اسلامی که منوط به حفظ اقامه عزاداری سنّتی و جمعی که در فرمایشات معمار انقلاب مرحوم امام خمینی (ره) اشاره شده است و با وجود تأکید مقام معظم رهبری بر اهمیت فرهنگ دینی و حتی شهادت در راه فرهنگ دینی و خودی شده است، لازم است به بررسی فقهی ادله خاصّه و عامّه عزاداری و نسبت آن با «لا ضرر» پرداخت.

وی افزود: پس از بررسی این نظریه مقدّم شد که «لاضرر» مانع از ادلّه عزاداری نیست و بلکه با فرض تزاحم ادّله عزاداری «اقوی ملاکاً» است./270/260/20/