استاد محمدباقر ربانی خوراسگانی، مدیر گروه فقه اجتماعی در مرکز فقهی ائمه اطهار و استاد سطوح عالی، در موضوع «فقه تمدن ساز و بایسته های آن» با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

وی در ابتدای این گفتگو خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه فقه، از جمله دانش هایی است که به باید و نباید در مسائل فردی و اجتماعی می پردازد و از طرفی، جامعیت و ظرفیت فقه تشیع در مواجهه با مسائل و موضوعات جدید، از این رو توجه فقه به تمدن سازی، از ضروریات دانش فقهی به شمار می آید.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه اضافه نمود: فقه تمدن ساز، فقهی است که منتظر تولید مسأله نمی ماند، بلکه خود مسأله تولید نموده و جلوتراز زمان در حرکت است.

وی افزود: فقه تمدن ساز، فقهی است که به دنبال ارائه مدل و الگو برای جامعه و جهان است تا جامعه و جهان بر اساس الگوی فقهی اداره شود.

استاد ربانی در ادامه بیان کرد:  فقه تمدن ساز، فقهی است پاسخ گو به مسائل جدید دنیای اسلام. از این رو برای داشتن فقه تمدن ساز، نیاز به لایه ها و سطوح مختلف فقه در جامعه هستیم تا بتوانیم با ایجاد و گسترش سه لایه فقهی در جامعه، به فقه تمدن ساز نزدیک شویم.

1. بیان مسأله

استاد محمدباقر ربانی خاطرنشان کرد: فقه، دانشی است که علاوه بر پرداختن به مسائل فردی ، به مسائل اجتماعی نیز پرداخته است. فقه در تمام اعصار هنجارهایی را تولید نموده که این هنجارها توانسته است جامعه را به سمت یک نظم دینی هدایت نماید. فقه علاوه بر پاسخگویی به نیازهای فردی واجتماعی جامعه، این ظرفیت را دارد که بتواند تمدن ساز باشد.

وی افزود: انقلاب اسلامی ایران، تمدن نوین اسلامی را کلید زد و امروزه نظام معرفتی برگرفته شده از انقلاب اسلامی ایران و تمدّن نوین اسلامی، درمقابل تمدن غربی و نظام معرفتی سکولاریسم قرار دارد و تمدن نوین اسلامی منبعث از انقلاب اسلامی، تمدن غرب وتفکر سکولاریسم را به چالش کشیده است.

این استاد حوزه علمیه قم  اضافه نمود: بنابراین، امروزه دو تمدن اصلی در جهان وجود دارد، یکی تمدن نوین اسلامی و دیگری تمدن غربی.

وی تأکید کرد: با توجه به اینکه تشکیل تمدن نوین اسلامی از اهداف انقلاب اسلامی به شمار می رود، واز سوی دیگر با توجه به ظرفیت فقه جواهری و اینکه انقلاب اسلامی برخاسته از فقه جواهری بوده، ضرورت دارد زمینه تمدن سازی بر اساس آموزه های فقهی در جامعه اسلامی ایران مورد مطالعه قرار گیرد.

مدیر گروه فقه اجتماعی در مرکز فقهی ائمه اطهار و استاد سطوح عالی خاطرنشان کرد: مقام معظم رهبری در سخنرانی در تاریخ 8 / 6/ 83  در یک تقسیم بندی، اهداف انقلاب اسلامی را به پنج مرحله تقسیم نموده اند.

وی افزود: این پنج مرحله عبارتند از:

• مرحله انقلاب اسلامی
• مرحله نظام اسلامی
• مرحله تشکیل دولت اسلامی
• مرحله جامعه اسلامی
• مرحله تشکیل تمدن بین المللی اسلامی.

این استاد حوزه علمیه قم  اضافه نمود: بنابراین نگاه به فقه برای تمدن سازی، با نگاه به فقه برای مسائل فردی باید  متفاوت باشد.

وی در ادامه بیان کرد: از این رو، نگاه اجتماعی به متون دینی و فقهی از لوازمات فقه تمدن ساز به شمار می آید. در این دقایق ما در صدد این هستیم که  برای داشتن و ایجاد فقه تمدن ساز، باید سه لایه فقهی درجامعه فقهی ما ایجاد گردد تا زمینه ای برای تولید فقه تمدن ساز شود؛ این سه لایه عبارتند از:

• فقه اجتماعی
• فقه حکومتی
• فقه جهانی.

1. مفاهیم

استاد محمدباقر ربانی در بخش دیگری از این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بیان تعریف مفاهیم پرداخت.

2-1- اجتهاد واقعی (بازخوانی اجتهاد)

وی افزود: یکی از مفاهیم کلیدی واژه «اجتهاد» است. اجتهاد به نظر می رسد از معنای واقعی خودش دور شده است.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: شهید مطهری از قول آیت الله سید محمد حجت کوه کمری در باب اجتهاد واقعی می فرمایند:

«اجتهاد واقعی این است که وقتی یک مسأله جدید که انسان هیچ سابقه ذهنی ندارد و در هیچ کتابی طرح نشده به او عرضه شد، فورا بتواند اصول را به طور صحیح تطبیق کند و استنتاج نماید، و الا انسان مسائل را از "جواهر" یاد گرفته باشد .... این اجتهاد نیست...اجتهاد، ابتکار است و این که انسان خودش رد فرع بر اصل بکند.» (مرتضی مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، /1/26)

وی تأکید کرد: حوزه علمیه باید به دنبال این نوع اجتهاد باشد و در این زمینه سرمایه گذاری نماید.

 2-2- اجتهاد در حوزه جامعه مسلمان به جای فرد مسلمان

استاد ربانی در ادامه خاطرنشان کرد: امروزه در حوزه علمیه به جای اجتهاد در زمینه فرد مسلمان، باید به حوزه جامعه مسلمان برود.

وی افزود: در این باره  شهید محمد باقر صدر می فرماید: «از آنجا که هدف اجتهاد، تطبیق دادن تئوری اسلام با زندگی است، تطبیق این تئوری هم در حوزه فردی و رفتارهای شخصی است و هم در حوزه اجتماعی و جوامع انسانی در ابعاد مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است. فقه اسلامی را می ‌توان نرم ‌افزار مدیریت کلان جامعه اسلامی در ساحت فردی و اجتماعی یا به فرموده حضرت امام (ره) "تئوری واقعی و کامل اداره انسان از گهواره تا گور" دانست.

گرچه  شیوه اجتهاد  شامل هر دو قسم می شود، ولی  سیر تاریخی اجتهاد در مذهب تشیع، بیشتر به حوزه اول معطوف بوده است و مجتهد " فرد" مسلمان را در نظر می گیرد و تصوری از "جامعه ای" که  خواستار بنای حیات و روابط آن بر اساس اسلام است، مورد توجه و لحاظ قرار نمی گیرد.» (محمد باقر صدر، روند آینده اجتهاد، مجله فقه اهل بیت، شماره 1، بهار 1374، ص35)

2-3- جامعیت فقه در مواجهه با نیازهای جدید جامعه

استاد محمدباقر ربانی خاطرنشان کرد: فقه ما دارای پنانسیل و ظرفیت عظیمی است و باید این ظرفیت از متون دینی ما استخراج گردد.

وی در ادامه بیان کرد: فقه شیعه در برابر نیازهای جدید جامعه پاسخ گو است و این جامعیت فقه باید به طور ملموس در جامعه احساس گردد؛ بنابراین از جمله مبانی مسلم ما، جامعیت فقه در برابر نیازهای جامعه است.

1.  لایه ها و سطوح فقه تمدن ساز

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: برای رسیدن به فقه تمدن ساز باید این سطوح و لایه ها ملاحظه گردد.

3-1- لایه اول: ایجاد و گسترش فقه اجتماعی به معنای عام آن.

وی در این زمینه خاطرنشان کرد: اولین لایه برای داشتن فقه تمدن ساز، گسترش مباحث مربوط به فقه اجتماعی است. امروزه فقه اجتماعی در فضای حوزه علمیه تولید شده، اما هنوز در ابتدای راه قرار داریم.

استاد ربانی اضافه نمود: پرداختن به ماهیت فقه اجتماعی، بررسی موضوعات و مسائل آن، شیوه اجتهاد در حوزه فقه اجتماعی، ظرفیت شناسی اصول فقه موجود در مباحث مربوط به فقه اجتماعی، بررسی ملاکات احکام فردی و احکام اجتماعی و مقا یسه آن دو با هم و.....از مباحثی است که حوزه علمیه قم باید ورود پیدا کند و مجتهدان جوان و خوش فکر بر اساس اجتهاد جواهری این گونه مسائل را دنبال کنند.

وی در ادامه بیان کرد: مباحثی وجود دارد که هنوز معنای دقیقی از آن ارائه نشده است:

1. در بحث ماهیت شناسی فقه اجتماعی، آیا فقه اجتماعی به معنای پرداختن فقهی  به روابط اجتماعی است؟
2. آیا فقه اجتماعی در مقابل رویکرد فردی به فقه، یک رویکرد جدید به فقه است؟
3. تفاوت رویکرد فردی به فقه با رویکرد اجتماعی به فقه چیست؟
4. فقه الاجتماع یا فقه اجتماعی واژه درست است یا فقه الجامعه واژه مناسب است؟

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه خاطرنشان کرد: پرداختن به مبانی، اصول و قواعد فقه اجتماعی، از جمله مسائلی است که باید به آن پرداخته شود.

وی افزود: از دیگر مباحثی که باید اجتهادی و بر اساس دانش فقهی دنبال گردد، عبارت است از:

1.  جایگاه عقل در فقه اجتماعی در مقایسه با فقه فردی چگونه است؟
2. جایگاه حاکم اسلامی وحکومت اسلامی در مواجهه با فقه اجتماعی چیست؟

3-2- لایه دوم: ایجاد و گسترش فقه حکومتی

استاد محمدباقر ربانی اضافه نمود: دومین لایه برای داشتن فقه تمدنی در حوزه علمیه قم، ایجاد و گسترش مباحث مربوط به فقه حکومتی است.

وی افزود: وقتی مدیرت جامعه اسلامی به دست فقیه جامع الشرایط قرار گرفت، طبیعتا مسائل و موضوع جدید اتفاق می افتد که باید مورد تفقه قرار گیرد.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: مباحث مربوط به حوزه فقه حکومتی عبارتند از:

1. آیا فقه حکومتی با فقه اجتماعی متقاوت است؟
2.  تمایز این دو مفهوم در چیست؟
3. قوا عد فقهی  مربوط به فقه حکومتی چیست؟
4. آیا نیاز به تولید قواعد فقهی بیشتر در این حوزه ها نیستیم؟
5.  رابطه فقه حکومتی وفقه نظامات چیست؟
6. آیا برای داشتن فقه تمدن ساز ،نیاز به نظامات در فقه است؟
7. نظامات فقهی در مسائل وموضوعات دیگرچیست؟

وی افزود: اینها مباحثی است که برای داشتن فقه تمدن ساز، از ضروریات است. اگر بخواهیم فقه ما پاسخگو به مسائل نو باشد و فقهی تمدنی داشته باشیم، باید به این مباحث در حوزه علمیه، پرداخته شود.

3-3- لایه سوم: ایجاد و گسترش فقه جهانی

استاد محمدباقر ربانی در ادامه بحث در زمینه فقه تمدن ساز خاطرنشان کرد: لایه سوم برای داشتن فقه تمدن ساز، ایجاد و گسترش فقه جهانی است.

وی افزود: در مسائل مربوط به امور بین الملل و روابط فی مابین آنها، فقه تشیع چه دیدگاهی دارد؟ ازاین رو ضرورت دارد که مسائل جهانی و بین المللی از متون فقهی و ادله ما استخراج گردد.

4-         پیشنهادات

این استاد حوزه علمیه قم در بخش پایانی این گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بیان پیشنهاداتی پرداخت.

1. تقویت گروه ها و موسسات فقهی که در این زمینه ها در حال پژوهش فقهی هستند.
2. الزام و تشویق مدرسین سطوح خارج برای ورود به این عرصه ها که علاوه بر استعداد و اجتهاد، علاقه مند به این گونه مباحث هستند و پشتیبانی آنها از هر جهت.
3. گفتمان سازی در سطح حوزه های  علمیه
4. ترویج مکتب فقهی قم و مکتب فقهی امام خمینی رضوان الله علیه و روش شناسی آن/270/260/20/