امام رضوان الله تعالی علیه، به عنوان مرجعی که دارای اثر ماندگار بوده است، توانست نگاه استکبارستیزانه و نگاه دینِ اجتماعی و نگاه دینِ پاسخگو به همه عرصه های کلان سیاسی و اجتماعی را از نهاد دین و با زبان علمی محکم اثبات کند؛

به  مناسبت سالگرد ارتحال امام امت رضوان الله تعالی علیه، استاد علی فرحانی از اساتید حوزه علمیه قم، با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، در موضوع استکبار ستیزی و خطر سکولار نشدن جریانات دینی، به گفتگو پرداخت.

وی در این زمینه خاطرنشان کرد: به نظرم می آید که یکی از جنبه هایی که کمتر به آن پرداخته  شده، جنبه فقاهت امام برای استکبارستیزی است.

این استاد سطوح خارج حوزه علمیه قم به مشکلی اشاره کرد که باید نسبت به آن تعقّل جدّی صورت بگیرد و آن وجود مسائل مستحدثه فراوانی است که در عرصه های فردی و اجتماعی وجود دارد؛

وی در تبیین بیشتر کلام افزود: سؤال اصلی این است که آیا دین برای همه این مسائل در عرصه های گوناگون اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و تعامل با دولت های دیگر جوابی دارد و آیا می توانیم جوابی از دین برای این مسائل پیدا کنیم.

استاد فرحانی خاطرنشان کرد: پاسخ های زیادی برای این سؤال داده شده؛ اما جوابی متقن که مخاطب را اقناع کند، ندیدم. بله! در اعتقادات گفتیم که شیعه تا قیام  قیامت بر قرار است و تمام نیازهای جامعه را جواب می دهد.

وی افزود: حال که کبرای قضیه درست است، در صغری و مصداق خارجی این موضوع خاص پاسخی می توان داد؟ در این قسمت تازه مشکلات رخ می نمایاند.

این استاد سطوح خارج حوزه خاطرنشان کرد: یکی از مهمترین قسمت ها، آن است که گاه احساس می شود ادله دینی و لفظی برای بسیاری از موضوعات جدید و نوظهور نداریم؛ از این رو کسانی که می  خواهند دینی صحبت کنند به عقل و استدلالات عقلی متوسل می شوند.

وی تأکید کرد: این مطلبی که می خواهم بگویم، نه به آن معناست که عقل حجت نیست، قطعا حجت است اما محدودیت دارد و اگر صرفا با همین عقل، استدلال و تجربه به سراغ فقه جدید برویم، می تواند خطرناک باشد.

استاد فرحانی بر این خطر تأکید کرد که اگر پاسخی نگوییم، می گویند دین جواب نداشت؛ اگر پاسخی بگوییم، عقل و استدلال وارد بحث می شود که معلوم نیست شامل حجیت شود؛ این مطلبی است که امروزه با آن روبرو می شویم.

این استاد حوزه علمیه قم در زمینه سکولاریزه شدن دین، خاطرنشان کرد: مقصود، آن است که دین را از حوزه اجتماعی دور کنیم و در مسائل بی خطر و محدود نگاه داریم.

وی افزود: این موضوعات خاص بی تنش فردی، مسائلی است که در هزار سال قبل هم بوده است؛ مسائلی مانند نماز و روزه و از این مباحث؛ این مسائل از قدیم الایام بوده و حکمش هم معلوم است؛ اگر بخواهیم دین را محدود به این موارد کنیم قطعا راه غلطی را در پیش گرفته ایم.

وی خاطرنشان کرد: اگر بخواهیم دین را فراتر از این معنا، در عرصه های جهانی قرار بدهیم و بگوییم خداوند متعال برای روابط بین انسان ها حرف برای گفتن دارد و این مباحث همان هزار و چهارصد سال پیش هم وجود داشته است، این مطلب را باید چگونه اثبات کنیم؟ به کدام آیه و روایت متوسل بشویم تا بتوانیم فقه استکبارستیز را تولید کنیم؟

استاد فرحانی افزود: قطعا اگر این مطلب در اشل منطقی استنباط قرار نگیرد، می شود لا حجة و در این حالت نمی شود به چنین دینی گردن نهاد؛ چرا که ما نوکر دینی هستیم که امام صادق علیه السلام بنا گذاشته است.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: حال که ادعا می کنیم این دین، دینِ استکبار ستیز است، این دین، به تعبیر مقام معظم رهبری در «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» دینِ تمدن ساز است، باید به مرحله تمدن سازی برسیم؛ اما اکنون در مرحله تشکیل «دولت اسلامی» هستیم.

وی افزود: برای این مراحل چگونه از دین برای استنباط استفاده می کنیم؟ چگونه باید برای این نگاه کلان، دلیل پیدا کنیم؟ اینجا باید اول آن مبانی استنباط را برای فقه استکبارستیز تبیین کنیم.

این استاد سطوح خارج حوزه علمیه خاطرنشان کرد: یکی از کارهای بسیار مهمی که امام در سال های پیش از انقلاب و شروع نهضت انجام داد، آن بود که مبانی تصدیقیه این نگاه را درست کرد.

وی افزود: امام این عمل را چه در بعد معقول، مانند عرفان، فلسفه، کلام؛ و چه در بعد میان معقول، یعنی مقدمات استنباط، مانند اصول؛ و چه در بعد منقول یعنی فقه انجام داده و این گام اولی بود که امام انجام دادند.

استاد علی فرحانی بعد از بیان گام اول امام، به گام دوم این عالم ربّانی اشاره کرد: امام رضوان الله تعالی علیه در گام دوم نشان داد، زبان حاکم بر این نگاه یک زبان علمی است، اختصاصی نیست؛ این گونه نیست که موهبتی الهی به شخص امام شده باشد که کسی دیگر نتواند آن را بفهمد و بگوید.

وی افزود: امام رضوان الله تعالی علیه نشان داد که این مطلب علمی، فاخر و با نظام آکادمیک علمی قابل اثبات است؛ اگر اصول است، زبان علم اصول است؛ اگر فقه است، زبان علمی فقه است؛ اما از همان زبان صحیح علم می توان به این علم رسید.

این استاد حوزه علمیه در ادامه اضافه نمود: وقتی امام ترویج را آغاز کرد، از قم بود و بعد به حوزه نجف رسید و بعد از آن باز هم این کلام امام توسعه یافت؛ به طوری که امروز در نگاه جهان اسلام حتی در الازهر به این تلقی امام از دین، با نگاه شوق نگاه می کنند؛ از این رو توانستند فتوای امام در زمینه سلمان رشدی را به دیده منّت از امام قبول کنند.

وی در یک جمع بندی از بخش نخست کلام، خاطرنشان کرد:

1.  امام رضوان الله تعالی علیه ما را با این مسأله مواجه کرد آیا نگاه استکبار ستیز به دین و نگاه غیر سکولار به دین، یک نگاه صرفا احساسی نبوده و معقول است.
2. آیا این نگاه معقول فقط با عقل استدلالی و فلسفی به دست آمده یا با یک عقل حجت دینی و زبان دین؛ امام نشان داد که این نگاه با زبان دین به وجود می آید.
3. برای اینکه به این نگاه برسیم، باید چه مقدماتی را طی کنیم؟ امام نشان داد که هر نظریه فقهی و دینی چه مقدماتی را طی می  کند؟ ما هم همان را طی می کنیم.
4. برای اینکه این مسائل بر روی زمین پیاده شود، امام مبانی تصدیقیه این نگاه را از عرفان، فلسفه و معقول گرفته، تا اصول و مبادی استنباط، بعد در فقه این مسأله را پیاده کرد.
5. در گام آخر نشان داد چون زبان رایج علم است، در همه جا قابل پیمایش و سلوک است و اختصاص به یک فرد و یک مکان خاص ندارد.
6. از این رو در قم شاگردان زیاد و برومندی را تربیت کرد؛ اگر این مسأله اختصاصی بود که این همه شاگردان طراز و این علمای بزرگ اسلام از مراجع معظم تقلید به وجود نمی آمدند.
7. مرحله آخر، انتشار این افکار است که به نجف و شهید صدر، لبنان، مصر و سایر جهان اهل سنت می رسد.

استاد علی فرحانی از اساتید حوزه علمیه قم افزود: ما باید این مدل را از جهت فقهی، علمی، فلسفی، علوم حوزوی و علوم پایه دینی مورد دقت قرار دهیم. و در یک بازنگری به زبان امروز نیاز حوزه های علمیه و بعد هم جامعه اسلامی را بازآفرینی کرده و این نگاه را توسعه دهیم.

وی در ادامه ضمن اشاره به وجود مصلحان اجتماعی در دوره های گوناگون، از حوزه شیعه و حوزه های جهان اسلام، مانند سید جمال الدین اسدآبادی و سید قطب، خاطرنشان کرد: این اولین باری بود که اصلاح اجتماعی به عمیق ترین شکلش به دین پیوند خورده بود.

این استاد حوزه علمیه قم تأکید کرد: ما نداشتیم که آن مصلح اجتماعی در بالاترین مرتبه علمی، یعنی در مرجعیت شیعه قرار داشته باشد. ما عالِمانی چون سید جمال الدین اسدآبادی و غیرتمند دینی مانند نواب صفوی داشتیم؛ اما نبود که این حرکت با مرجعیت شیعی پیوند بخورد.

وی خاطرنشان کرد: در جریان مرجعیت، دو دسته مراجع داریم؛ مراجعی که مرجع در فتوا بودند، اما با گذشت دوره زمانی آنها، آهسته آهسته آثار و تراث علمیشان کمرنگ شد و باید گفت: نقش عمیقی در حوزه علمی شیعه نداشتند؛ اما از آن طرف کسانی از مراجع داشتیم که علاوه بر اینکه مرجع دینی بودند، مرجعیت علمی آنها هم غیر قابل انکار بود.

این استاد سطوح خارج حوزه علمیه قم افزود: مراجع در دسته اخیر مهمترین دروس و مهمترین کتب و اثرگذارترین اتفاقات علمی را در حوزه رقم زدند؛ مانند مرحوم شیخ انصاری و مرحوم نائینی و مرحوم خوئی.

وی تأکید کرد: امام رضوان الله تعالی علیه در گروه دوم بودند؛ یعنی اولا در دسته مرجعیت و ثانیا در زمره مراجع اعلی بودند؛ مرجعی که در علم تأثیرگذار بود.

استاد علی فرحانی در ادامه بحث و در بخش پایانی این گفتگوی صمیمانه با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی  نشست دوره ای اساتید اضافه نمود: امام با ویژگی های بیان شده، توانست نگاه استکبارستیزانه و نگاه دین اجتماعی و نگاه دین پاسخگو به همه عرصه های کلان سیاسی و اجتماعی را از نهاد دین با زبان علمی محکم اثبات کند؛ به طوری که غیر قابل انکار باشد.

وی افزود: این قضیه را مرحوم فاضل لنکرانی به طور مفصل بیان می کنند و چگونگی نگارش تفصیل الشریعه توسط ایشان گواه بر این مطلب است./270/260/20/