فلسفه حاکم بر دنیای تکنیکال بر این است که به ما القا می کند: «شما فکر این را نکنید که چه چیزی شدنی است و چه چیزی نشدنی است، چه کاری خوب است و چه کاری بد است، شما تنها بخواهید تا تکنولوژی برای شما فراهم کند؛ نگران عوارض آن هم نباشید که تکنولوژی در جهت علاج و کاهش عوارض آن حرکت می کند.»

استاد علی هدایتی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، ضمن اشاره به نامگذاری سال جاری توسط مقام معظم رهبری به «جهش تولید»، به موضوع «اسراف» پرداخت.

وی خاطرنشان کرد: موضوع اسراف چیزی نیست که توجه به آن در اسلام بر کسی پوشیده باشد؛ هم چنان که می دانیم، در آیات بسیاری به نهی از اسراف برخورد می کنیم و توصیه عمومی دین اسلام بر جلوگیری از تبذیر و اسراف است.

استاد علی هدایتی خاطرنشان کرد: سوالات متعددی در این باره وجود دارد و شاید یکی از سوال ها این باشد که بحث «جهش تولید»، با «اسراف» چه رابطه ای می تواند داشته باشد؟

وی در مقام پاسخ تاکید کرد که پاسخ ایشان از جنبه اخلاقی است و خاطرنشان کرد: بحث قناعت و یا طمع در بین علمای اخلاق وجود دارد اما بسط آن چندان مطرح نشده است؛ چون در بحث تولید عمومی این مسأله آن چنان جزو مسائل کهن نیست؛

وی افزود: گاهی بحث را در مورد مسائل فردی می کشانیم که روایات فراوانی در این باره داریم و این روایات قابل بسط و توسعه به فضای عمومی اجتماع هم قطعا هست اما باید توجه داد که وقتی بحث تولید انبوه لحاظ می شود، کمتر نسبت به مقوله اسراف در این باره پرداخته شده است؛

این استاد حوزه های علمیه ابراز کرد: کسانی که عهده دار این مسائل هستند، معتقد هستند که توقف در این باره معنا ندارد و هر چه بیشتر بدویم، بیشتر هست و سدّ اخلاقی در این عرصه وجود ندارد و همواره توصیه می کنند که بیشتر تلاش کنیم برای تولید انبوه تر.

استاد هدایتی در این باره خاطرنشان کرد: گویی فضیلت مطلق در بیشتر دویدن است اما واقع و حقّ در آن است که هر جا پای عمل در کار باشد، عِقال اخلاق هم در کار است. یعنی عمل اختیاری بیرون از حوزه اخلاق  نداریم؛ حتی مسأله قناعت در مصرف هم تابعی از قناعت در تولید است چون این دو مقوله قابل تفکیک از یکدیگر نیست.

وی تاکید کرد: اگر فرض کنیم، تولید انبوه مطلوب لحاظ گردد، مصرف انبوه هم مطلوبیت خواهد داشت یعنی همان نیازهای کاذب و همان طمع ورزی ها در سطح جامعه مطلوبیت می یابد.

این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: مسأله تبلیغات که یکی از بلاهای عمومی قرن ما است، یکی از پیامدهای طبیعی تولید انبوه و ماشینی است.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: ترغیب کردن مردم به مصرف و ایجاد عشق به مصرف در قلوب مردم، به دلیل تولید انبوه و توسعه انواع و اقسام کالاها بوده است و ادوات تبلیغی نیز بهترین وسیله جذب مردم به مصرف شده است که تولید کنندگان از این وسایل در حدّ اعلی استفاده می کنند.

وی خاطرنشان کرد: عیوب تولید انبوه ماشینی در عصری که ما در آن زندگی می کنیم، عصری که انسان به واسطه مصرف بیش از حدّ از طبیعت دچار این عیوب شده است، فراوان است که به برخی از آنها اشاره می کنم؛

استاد هدایتی در مورد اولین مورد از این عیوب بیان داشت: تولید انبوه طمع ها، نیازهای کاذب و ترغیب به مصرف بیش از حد را به دنبال دارد.

این استاد حوزه های علمیه تأکید کرد: وقتی تولید به شکل انبوه و افسار گسیخته باشد، به طور طبیعی، طبیعت را و به طور مثال ذخایر نفتی را پایین می آورد تا سطح تولید بالا برود.

وی افزود: مشکلات اکوسیستمی، آفات بیولوژیکی و دیگر عیوب و مشکلات از ثمرات و پیامد همین قضیه است.

استاد هدایتی خاطرنشان کرد: برخی گمان می کنند که تکنولوژی می تواند همه این مشکلات را حل کند؛ در حالی که تکنولوژی تنها تا حدّی می تواند به حلّ مشکلات بپردازد و از نقطه ای به بعد ابزارهایی که در اختیار انسان است، توان حلّ مشکلات انسان را نخواهد داشت؛

این استاد بزرگوار سطوح عالی حوزه خاطرنشان کرد: به واسطه همین ویروس کرونا متوجه شدیم که همه دردها با پیشرفت کرونا علاج پذیر نیست؛ بسیاری از بیماری ها به علاجش نمی ارزد و در واقع برخی راه حل ها برای حل مشکلات جدی، خودش مشکل را اضافه می کند و همین گونه این جریان ادامه پیدا می کند.

وی گفت: اینها بخشی از مشکلاتی عمومی است که در حال حاضر با آن روبرو هستیم که ناشی از کنترل نکردن بحث تولید و اهمیت ندادن به بحث اسراف و تبذیر است.

استاد هدایتی در همین راستا خاطرنشان کرد: در کلمات اولیای دین علیهم السلام نیز تأکید شده است که به آنچه قسمتشان است، راضی باشند؛ در دعای کمیل می خوانیم: «أن تسامحنی و ترحمنی و تجعلنی بقسمک راضیاً».

وی افزود: این سوال مطرح می شود که چگونه کسی به وضع حال خود راضی باشد و با این حال بخواهد از توسعه هم دم بزند؟ بحث «مفهوم توسعه در اقتصاد»، انگار اینگونه است که آشکارا در برابر مفهوم «قناعت» قد علم کرده است. اینها سوالات اساسی است که واقعا جای کار و دقت دارد. در حوزه اقتصاد، حوزه مدیریت و.مسائل کلان اجتماعی و... این سوال ها می تواند قابل بحث و بررسی باشد.

این استاد بزرگوار تأکید کرد: نکته ای که درباره این مسأله بیشتر قابل توجه است این است که هر جور باشد، می دانیم که بحث «اسراف» مانع پیشرفت بشر خواهد بود و عوارض و پیامدهایی را هم به دنبال خودش دارد؛

وی افزود: اگر پیشرفت تکنولوژی در فضای «تبذیر» بخواهد مطرح شود، جهان را آلوده و ناکام می گذارد. یعنی افسار گسیختگی تکنولوژی و رنگ و لعاب پیدا کردن مواردی که انسان به واسطه تبلیغات و ... نسبت به آنها هوس پیدا می کند و در این زمینه ها «قناعت» را هم در نظر نمی گیرد، مشکلات عمیقی را در پی خواهد داشت؛

استاد هدایتی بعد از برشمردن برخی از معایب و بلکه معضلاتی که به واسطه تکنولوژی در سطح کلان برای نوع انسان پیش آمده و باز هم مشکلات دیگری را ایجاد خواهد کرد به نکته ای «اخلاقی» اشاره کرد و خاطرنشان کرد: انسان همان موجودی است که تا کارش به اینجا نکشیده است، باید جلوی این امور را بگیرد.

وی در ادامه بیان مشکلات ایجاد شده در سیسیتم زندگی نوع انسان بر زمین به بخش پزشکی اشاره کرد و در این باره به نکته ای دقیق اشاره نمود: جالب است که در طب امروز شاهد هستیم که پزشکان بر این عقیده هستند که تا می توانند برای بیمار، در خوراک محدودیت ایجاد نکنند؛ یعنی کاری نکنند که هوس های مردم آشفته شود.

وی افزود: این نکته مهمی است که تا آنجا که می شود، میل و رغبت مردم به مصرف کردن را کم نکنند.

استاد هدایتی در همین راستا بیان نمود: امروزه به هیچ وجه انسان نمی خواهد بشنود که «کمتر بخور» «کمتر بپوش» .... بلکه روند هنجاری اجتماع جهانی بر این است که «هر کاری که دلت می خواهد انجام بده» و سپس به او می گویند: «به کمک عوامل بیرونی، ما می توانیم عوارض سوء را برایت کمتر می کنیم؛ اگر پرخوری کردید و سوء هاضمه داشت، اثرات آن را برایت کمتر می کنیم»؛ این تفکر طب و صنعت جدید است که در جوامع امروزی شاهد آن هستیم.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: البته هم در مصرف و هم در تولید، خود طبیعت قیدهایی را به دست و پای ما می گذارد اما نکته اخلاقی در این است که «انسان تا کار برایش به مشکلات حادتر نرسیده است، جلوی کار خودش را بگیرد و خود را کنترل کند.»

استاد هدایتی در همین راستا به کلامی از شیخ سخن سعدی شیرازی اشاره کرد: «ای که انکار کنی عالم درویشان را    تو ندانی که چه سودا و سرست ایشان را    گنج آزادگی و کنج قناعت ملکیست    که به شمشیر میسر نشود سلطان را    طلب منصب فانی نکند صاحب عقل    عاقل آنست که اندیشه کند پایان را   جمع کردند و نهادند و به حسرت رفتند    وین چه دارد که به حسرت بگذارد آن را»

وی در ادامه به نکته ای توجه داد: «خوشتن داری» که سرچشمه همه فضائل به شمار می آید، برای کسانی که به حد نشناسی عادت کرده اند، معنایی پیدا نمی کند.

استاد علی هدایتی در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به نکته ای دیگر در بحث کلان، اشاره کرد و بیان داشت: همان طور که عرض شد، فلسفه حاکم بر دنیای تکنیکال بر این است که به ما القا می کند: «شما فکر این را نکنید که چه چیزی شدنی است و چه چیزی نشدنی است، چه کاری خوب است و چه کاری بد است، شما تنها بخواهید تا تکنولوژی برای شما فراهم کند؛ نگران عوارض آن هم نباشید که تکنولوژی در جهت علاج و کاهش عوارض آن حرکت می کند.»

وی خاطرنشان کرد: ما در عصر حاضر بیش از هر موقع دیگر در مورد این مطلب نیاز داریم که «قناعت» را یاد بگیریم و به کار ببریم. باید باور کنیم که بدون قناعت مشکلات حل نمی شود. باید باور کنیم که تکنولوژی نمی تواند همه مشکلات نوع انسان را حل کند و اگر بر مشکلات افزوده نکند نمی تواند آنها را کاهش بدهد و خلاصه اینکه تکنیک امروزی مجسمه طمع و خواستن انسان است.

این استاد حوزه علمیه قم بخش پایانی این گفتگو را به آیاتی در زمینه «اسراف» و «تبذیر» اختصاص داد که به شرح زیر است:

آیات اسراف

سوره مبارکه یونس: «وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى‏ ضُرٍّ مَسَّهُ كَذلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ ما كانُوا يَعْمَلُونَ»

(و چون انسان را گزند و آسيبى رسد، ما را [در همه حالات‏] به پهلو خوابيده يا نشسته يا ايستاده [به يارى‏] مى‏خواند، پس زمانى كه گزند و آسيبش را برطرف كنيم، آن چنان به راه ناسپاسى و گناه مى‏رود كه گويى هرگز ما را براى برطرف كردن گزند و آسيبى كه به او رسيده [به يارى‏] نخوانده است!! اين‏گونه براى اسراف كاران اعمالى كه همواره انجام مى‏دادند آراسته شده [تا جايى كه زشتى اعمالشان را نمى‏فهمند.]) (12)

سوره مبارکه یونس: «فَما آمَنَ لِمُوسى‏ إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلى‏ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِي الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ» (پس [در ابتداى كار] كسى به موسى ايمان نياورد، مگر فرزندانى [انگشت شمار] از قومش آن هم با ترسى [شديد] از فرعون و اشراف و سران قوم خودشان كه مبادا فرعونيان آنان را شكنجه و عذاب دهند و مسلماً فرعون در سرزمين مصر برترى‏خواه و [در گناه، معصيت و ستم‏] از اسراف‏كاران بود.) (83)

سوره مبارکه شعراء: «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ وَ لا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَ لا يُصْلِحُونَ»

(بنابراين از خدا پروا كنيد و مرا فرمان ببريد و از فرمان اسراف‏گران اطاعت نكنيد، همانان كه در زمين فساد مى‏كنند و به اصلاح گرى نمى‏پردازند.) (150-152)

سوره مبارکه غافر: «إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ‏» (خدا كسى را كه اسراف‏كار و بسيار دروغگوست، هدايت نمى‏كند.) (28)

سوره مبارکه غافر: «لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَ لا فِي الْآخِرَةِ وَ أَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَ أَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ» (ثابت و يقينى است اينكه آنچه مرا به سويش مى‏خوانيد براى او در دنيا و آخرت حقّ ادعا [ى الوهيت و ربوبيت‏] نيست، و اينكه بازگشت ما به سوى خداست و اينكه اسراف‏كاران اهل آتش‏اند.)(43)

سوره مبارکه اعراف: «يا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ» (اى فرزندان آدم! [هنگام هر نماز و] در هر مسجدى، آرايش و زينتِ [مادى و معنوى خود را متناسب با آن عمل و مكان‏] همراه خود برگيريد و بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد زيرا خدا اسراف كنندگان را دوست ندارد). (31)

سوره مبارکه زمر: «قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» (بگو: اى بندگان من كه [با ارتكاب گناه‏] بر خود تجاوز كار بوده‏ايد! از رحمت خدا نوميد نشويد، يقيناً خدا همه گناهان را مى‏آمرزد زيرا او بسيار آمرزنده و مهربان است) (53)

سوره مبارکه فرقان: «وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً» (و آنان كه وقتى انفاق مى‏كنند، نه از حدّ معمول [و متعارف‏] مى‏گذرند و نه تنگ مى‏گيرند، و [انفاقشان‏] همواره ميان اين دو در حدّ اعتدال است.) (67)

سوره مبارکه اسراء: «إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ وَ كانَ الشَّيْطانُ لِرَبِّهِ كَفُوراً» (بى‏ترديد اسراف كنندگان و ولخرجان، برادران شياطين‏اند، و شيطان همواره نسبت به پروردگارش بسيار ناسپاس است.) (27)

آیه 141 سوره مبارکه انعام: «وَ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وَ غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ وَ النَّخْلَ وَ الزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَ الزَّيْتُونَ وَ الرُّمَّانَ مُتَشابِهاً وَ غَيْرَ مُتَشابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصادِهِ وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِين»

(و اوست كه باغ‏هايى [كه درختانش برافراشته‏] بر داربست و باغ‏هايى [كه درختانش‏] بدون داربست [است‏]، و درخت خرما و كشتزار با محصولات گوناگون و زيتون و انار شبيه به هم و بى‏شباهت به هم را پديد آورد. از ميوه‏هاى آنها هنگامى كه ميوه داد بخوريد و حقِّ [الهىِ‏] آن را روز دروكردنش [كه به تهيدستان اختصاص داده شده‏] بپردازيد، و از اسراف [در خوردن و خرج كردن‏] بپرهيزيد كه قطعاً خدا اسراف كنندگان را دوست ندارد.)/270/260/43/