اگر تمام نصایح اخلاقیِ صحیح و دستورات روحانیِ دقیق از تمامی بزرگان ‌اخلاق جمع آوری شود و عصاره و چکیده اش عرضه گردد، در دو گفتار جمع می شود، و البته آن دو گفتار، مطالب مازاد هم خواهند داشت. آن دو گفتار عبارتند از: «دعای مکارم الاخلاق و رساله حقوق»، که تمام خوبی هایِ خوبان را یکجا و به تنهایی دارند.

به مناسبت میلاد آقا امام زین العابدین علیه السام، استاد سید محمد موسوی حجازی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به شرح فقراتی از دعای شریف مکارم الاخلاق پرداخت.

این استاد حوزه علمیه سخن خود را اینگونه آغاز کرد که اگر تمام نصایح اخلاقیِ صحیح و دستورات روحانیِ دقیق از تمامی بزرگان ‌اخلاق جمع آوری شود و عصاره و چکیده اش عرضه گردد، در دو گفتار جمع می شود، و البته آن دو گفتار، مطالب مازاد هم خواهند داشت. آن دو گفتار عبارتند از: «دعای مکارم الاخلاق و رساله حقوق»، که تمام خوبی هایِ خوبان را یکجا و به تنهایی دارند. هر دو گفتار، بر زبان حکمت آمیزِ امام علی بن الحسین زین العابدین علیهما السلام جاری شده است و متاسفانه بسیاری از ما این دو را حتی یک بار هم نخوانده ایم، چه برسد به این که به آنها عمل کنیم.

وی خاطرنشان کرد: در این بحث، نگاهی رقیق، و نه دقیق به جملاتی از دعای مکارم الاخلاق امام چهارم علیه السلام می کنیم.

وی قبل از بیان بحث به دو نکته اشاره کرد؛ در بیان نکته اول گفت: خداوند آدمی را اخلاقی آفرید، یعنی گوهر عقل آدم سبب می شود که او به اخلاق نیکو علاقه مند باشد و از خلقیات زشت گریزان. ظالم ترین ظالم ها اگر گرفتار زندان و محاکمه شوند، دوست دارند که با عدالت با آن ها رفتار شود و از آن طرف بدترین بدها، انسان های پاک و خوش اخلاق را دوست دارند، مگر آن که کسی به حیوانی پلید تبدیل شده باشد.

وی در ادامه بیان نکته اول، به این سوال پرداخت که آیا دانستنِ این که چه رفتاری نیکوست و چه کرداری زشت، برای اصلاح شخص و جامعه کافی است؟ قطعا خیر، بلکه عمل کردن به خلقیات پسندیده و ترک رفتارهای ناپسند شرط اصلی رستگاری فرد و اجتماع است.

استاد موسوی حجازی با اذعان به سخت بودن عمل کردن به اخلاق خوب و ترک کردار ناستوده، یاد آور شد: اگر این کار آسان بود، همگان مجسمه اخلاق بودند و اسوه فضیلت می گردیدند. چه بسیار مواردی که شرایط (به تعبیر برخی تقدیر، یا شانس، یا اتفاق یا ...) به گونه ای شکل می گیرد که اخلاقی بودن و اخلاقی ماندن، بسیار سخت است. وسوسه ها، طمع ها، حرص زدن ها، همه و همه رعایت اخلاق را دشوار می کند.

وی تاکید کرد: اینجا است که زینتِ پرستندگان، حضرت سجاد علیه السلام دست به دعا برمی دارد و از خداوند تقاضا می کند که توفیق عمل به نیکی ها و نیکویی ها را به ایشان عنایت فرماید و بدین ترتیب به ما نیز می آموزد که به دو بالِ "دانستن خوبی ها" و "خواستنِ عمل کردن به خوبی ها" اکتفاء نکنید، و بدانید که برای پرواز با سیمرغ اخلاق، بیش از هر چیزی به توفیق و هدایت و کمک الهی نیاز دارید.

این استاد حوزه علمیه افزود: امام ‌چهارم سلام الله علیه بشریت را متوجه این نکته می کند که دانستن و خواستن تنها کافی نیست، چنان که در زمانه حاضر تمام بشریت می دانند و می خواهند که نیک و نیکو باشند، ولی تعداد بسیار کمی می توانند. باید آفتاب نورانیِ اراده الهی بر آیینه وجود انسان بتابد تا انعکاس نور اخلاقش جامعه را متأثر نماید.

استاد سید محمد موسوی حجازی به بیان نکته دوم پرداخت و گفت: در دعای مکارم الاخلاق امام سجاد علیه السلام نکته دقیقی را برای متفکرین بشریت عیان می کند و آن آفاتِ "اخلاق مداری" است!

وی در توضیح این نکته، خاطرنشان کرد: در نگاه اول ممکن است این گزاره عجیب به نظر بیاید، ولی بررسی جملات پیش روی نشان خواهد داد که چگونه حضرت زین العابدین علیه السلام در ضمن دعا به ما هشدار می دهند که اخلاق می تواند منجر به بی اخلاقی شود، و از خدای متعال می خواهد که از _اخلاقی بودنِ انحرافی_ محافظتمان فرماید.

استاد سید محمد موسوی بعد از بیان این دو مقدمه، به شرح چند جمله منتخب از دعای مکارم الاخلاق پرداخت، دعایی که عالی ترین سطح کلاس اخلاقی است: اولین جمله ای که مورد بحث قرار می گیرد، این فقره از دعای شریف است که می فرماید:

«اللهم صل علی محمد و اله... و اَعزّنی و لاتبتلینی بالکِبر» (خداوندا به من عزت عنایت کن و مرا به کبر و غرور دچار مفرما.)

وی در بیان شرح این جمله شریف گفت: عزت نفس و عزیز بودن در اجتماع، برآیند و نتیجه اخلاق نیکو و کریمانه است، اما این خُلق زیبا می تواند به آفتی بزرگ مبتلا شود و آن غرور و تکبر است، به گونه ای که عزتم تبدیل به خودبزرگ بینی و تکبر شود و آنچه قرار بود مایه حُسن خُلق باشد، باعث ننگ گردد. جالب آن که نتیجه متکبر بودن، از چشم مردم افتادن و ذلیل شدن است و در حقیقت اگر کسی عزتش مبتلا به آفتِ غرور شود، همین عزیز بودنِ مغرورانه، او را به منفور بودن و ذلیل شدن نزد مردم خواهد کشاند.

وی در ادامه به فقره دیگری از دعای بیستم صحیفه سجادیه، یعنی مکارم الاخلاق می پردازد؛ آنجا که امام علیه السلام به پروردگار عرضه می دارد: «و عَبِّدنی لک و لاتفسد عبادتی بالعُجب» (خداوند مرا بنده و عبادت کننده خود قرار بده ولی عبادتم را با عُجب فاسد مگردان.)

وی در شرح این کلام گفت: در این جمله نیز حضرت کرامتی دیگر از مکارم اخلاق را بیان می کنند، مکرمه و اخلاقی که سرچشمه همه خوبی ها است و آن بنده خدا بودن و عبادت کردن او است.

وی در ادامه گفت: همین خلق نیکو می تواند با عُجب و غرورِ در عبادت همراه شود. غرور نسبت به اعمال و عبادتِ خود و این که انسان خودش را به سبب عبادت هایش، از خداوند طلبکار بداند، و همچنین غرور نسبت به سایر مردم که خود را به واسطه عبادتش از دیگران برتر و سرتر بداند. چنان که دیده شده برخی از متدینین، احساس می کنند نزد خداوند از بقیه بهتر و محبوبتر هستند. این‌ عُجب و غرورِ در عبادت، به تعبیر امام سجاد علیه السلام عبادت را فاسد و بی اثر می کند.

این استاد حوزه علمیه در ادامه شرح فقراتی از دعای شریف به این جمله پرداخت: «و اجرِ للناس علی یَدَی الخیر و لاتمحقه بالمنّ» (بارالها،خیر و خوبی( و انجام حوائج) مردمان را به دستان من بده، و ان را از محو شدن به سببِ منّت گذاری دور کن.)

وی افزود: چه بسیار نیکوکاری ها که انجام می شود و می تواند در نامه اخلاق های خوب ما ثبت گردد اما با منت گذاشتن ما و شرمنده شدن طرف مقابلمان، آن نیکویی محو شده، و آن حسنه به سیئه تبدیل می شود.  گاهی حاجت حاجتمندی را روا می کنیم اما او را به درد شرمندگی و منت پذیری مبتلا می کنیم!

آخرین جمله ای که استاد سید محمد موسوی حجازی به آن اشاره کرد، این فقره از دعای حضرت سجاد علیه السلام است که به پروردگار عرضه می دارد: «و هب لی معالی الاخلاق و اعصمنی من الفخر» (خداوندا،اخلاق عالی و خوی پسندیده مرحمتم فرما و مرا از فخر فروشی(بابت اخلاق خوبم) حفظ کن.)

وی در شرح این فقره از دعا گفت: اینجا نیز حضرت سجاد علیه السلام آفتِ حسن خلق را تذکر می دهند که هان ای انسان، مبادا اخلاق نیکویت مایه فخر فروشی شود و خوبی ات را تبدیل به بدی و زشتی نماید.

این استاد حوزه علمیه در پایان، ضمن تاکید مجدد بر مضامین بالای دعای مکارم الاخلاق و همچنین رساله حقوق امام سجاد زین العابدین علی بن الحسین علیهما السلام، بر خواندنِ این دو سفارش کرده و گفت: اول از خودم و بعد از همه دوستان تقاضا می کنم که این دو گفتار امام زین العابدین علیه السلام را بخوانیم، دست کم چند باری بخوانیم و باور کنیم که عمل کردن به مضامین این دعا ممکن و حتی آسان است، به شرط آن که (چنان که حضرت به ما آموختند) از خدا بخواهیم کمکمان نماید. باشد که با عمل کردن ما و ساخته شدنِ جامعه ای اخلاق مدار، مقدمات ظهور زودتر و راحت تر امام زمان علیه السلام فراهم آید، اللهم عجل فرجه و سهّل مخرجه./270/260/21/