این استیحاشی که حوزه های علمیه از روش های آموزشی و تربیتی در کشورهای دیگر دارند حوزه را با مشکل مواجه خواهد کرد و حوزه را از آن چه تجربه عقلانی و بشری به آن دست پیدا کرده است بی بهره می کند این مطلب به معنای غربی شدن و به تعبیر دیگر غیر دینی شدن یا سکولار شدن روش ها نیست بلکه اینها علومی هستند که شما می توانید در جهت بهبود شرایط آموزشی از آنها استفاده کنید.

استاد سید محمد مسعود معصومی لاری در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید گفت: یکی از محاسن دروس سطح عالی همین انتخاب آزاد استاد برای طلبه ها است که یک امتیاز ویژه ای برای طلبه ها محسوب می شود برخی ممکن است در گرفتن مطالب سریع باشند و اساتیدی را انتخاب کنند که تکرار کمتری داشته باشند و برخی ممکن است در گرفتن مطالب کند، باشند و استاد دیگری را انتخاب کنند در عین حال این نوع انتخاب یک وزانی برای اساتید هم به شمار می آید و به نوعی کسانی که برای درس یک استاد بیشتر اقبال دارند نشان می دهند که به هر حال افراد بیشتری از آن استاد استفاده می کنند و این عاملِ حضور بیشتر طلبه ها در کلاس آن استاد می باشد.

وی افزود: طلبه ها در انتخاب اساتید مجبورند که یک بررسی عمومی درباره اساتیدی که آن درس ها را ارائه می کنند داشته باشند و خود همین مباحثات و مذاکرات و بررسی ها برای طلبه ها مفید است اما در عین حالی که این یک نقطه قوت به حساب می آید و باید حفظ شود، می تواند مخاطراتی هم داشته باشد.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: در درس های خارج به نوعی ممکن است افراد به خاطر همین آزادی موجب شود آن التزام ویژه طلبگی که باید در اهتمام به درس و اهتمام به نظم و ایاب و ذهاب داشته باشند را متزلزل کند و در نتیجه عاملی برای این شود که افراد افت تحصیلی پیدا کنند و همین طور یکی از مضرات این شیوه همین امکان تغییر استادها است که گاها طلبه ها را با یک تردید جدی از لحاظ زمان و مکان برگزاری کلاس ها و التزاماتی که در درس وجود دارد روبرو می کند، ، طلبه احساس نیاز می کند که در یک درس شرکت کند و بعد از مدتی هم به درس دیگر می رود اما نمی تواند به سرعت تصمیم گیرد بلکه چند ماه از سال می گذرد و در حال بررسی است که چه استادی را انتخاب کند.

وی اضافه کرد: ما شاهد بودیم که بعضی از طلبه ها تا نزدیک آخر سال همچنان درگیر این امر هستند که برای این درس به این جا روند یا آن جا، معمولا این طلبه ها یا دروسشان را می افتند و یا این که افت تحصیلی جدی پیدا می کنند چون هیچ گاه احساس استقرار در یک کلاس را ندارند برخی افراد که قدرت تشخیص و قدرت تصمیم گیری و برنامه ریزی جدی ندارند، گرفتار یک تردید جدی هم می شوند این یکی از مضرات این گونه انتخاب است و از اشکالات شکلی ای است که برای درس های عمومی وجود دارد.

استاد معصومی لاری بیان داشت: گاهی ممکن است اساتید هم این بی نظمی ها و کم توجهی ها را داشته باشند البته اساتید تقریبا یا عموما مبرای از این قضیه هستند ولی باز اگر اساتید بخواهند خیلی بی نظمی کنند، افراد حاضر در کلاس آنها ریزش پیدا می کنند.

وی خاطرنشان کرد: معمولا اساتید نسبت به طلاب منظم تر عمل می کنند و در واقع به نوعی این اشکال از ناحیه آنها کمتر است اما از دیگر محاسنش هم این است که باعث تقویت اساتید هم می شود، در عین حال اساتید در ادامه تدریسشان در یک رقابت حَسَن قرار می گیرند و فکر می کنند باید برای قوی نگه داشتن درس خودشان زحمت بیشتری کشند و الا مخاطبینشان را از دست می دهند و اعتبار علمیشان در حوزه خدشه دار می شود، در نتیجه عاملی می شود برای این که بیشتر مطالعه کنند و با دقت بیشتری بحث را بررسی و ارائه کنند و اهتمام بیشتری به طلبه ها داشته باشند این مطالب پیرامون مسائل علمی دروس آزاد بود.

وی تاکید کرد: از بعد اخلاقی این آزادی دروس محاسن و معایبی دارد یک از محسناتش این است که طلبه صرفا درس نمی بیند، هم درس علمی می بیند و هم درس عملی طبیعتا افرادی هستند که به این عرصه توجه دارند و هر استادی را هم انتخاب نمی کنند، و زمانی که برای انتخاب استاد آزاد هستند، می توانند بروند، بررسی کنند و ببینند کدام استاد است که می تواند از نظر مشی طلبگی همراهی بیشتری با آنها داشته باشد تا با همان استاد طی طریق کنند.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: از لحاظ ادبی و آموزش های عملی هم که به طور طبیعی در هر درسی وجود دارد این آزادی موجب می شود که طلبه ها بتوانند استفاده بیشتری کنند اما در عین حال همین امر ممکن است مضراتی را هم به دنبال داشته باشد به تعبیری طلبه ها گرفتار یک کشمکش درونی می شوند بین درس و اخلاق و بین علم و عمل و بین این که استادی را که از لحاظ فعل و عمل و ارکان و مباحث معرفتی پیشرو می دانند اما از لحاظ درسی ضعیف تر است را انتخاب کنند و یا بالعکس.

وی خاطرنشان کرد: طلبه ها دائما بین این دو انتخاب مرددند و در این مورد خیلی از ما سوال می شود که به کجا رویم و اعتنای بیشتری به کجا داشته باشیم و به کجا کمتر اعتنا کنیم، یک تعین اضافه ای هم برای طلبه ها در کار است با توجه به این که همه می دانند اساتید تاثیرات جنبی و اخلاقی هم بر روی طلبه ها دارند.

استاد معصومی لاری بیان داشت: محاسبه کلاس ها و حضور و غیاب آنها و نظارت در کلاس یک عامل بیرونی است که کمک می کند که این مضرات کم شود و اگر زمان مشخصی در ابتدای سال برای استاد قرار دهند مثلا بازه یک ماهه را مشخص کنند که اگر طلبه ای بخواهد جای خود را عوض کند، مجاز باشد و بعد از آن ملزم باشد که در آن کلاس شرکت کند و حضور و غیابی در کار باشد و به نوعی معلوم باشد که طلاب در این جا می آیند و می روند البته با حفظ شئونات که آن هم نیازمند تدبیر است، بهتر است.

وی افزود: انتخاب شدن و انتخاب کردن برای اساتید گاهی مشکلات دیگری هم به وجود می آورد، گاهی در یک درس چندین برابر نیاز درس ارائه می شود و از آن طرف درس هایی هستند که یا ارائه نمی شوند و اگر وجود هم دارند بسیار شلوغ هستند یعنی به تعداد کافی درس در حوزه، در همه جا توزیع نمی شود، گاهی در یک ترم یک درس به اندازه ای زیاد ارائه می شود که کلاس ها خلوت می شود و بالعکس.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: گرایش بیشتر اساتید به فقه و اصول باعث می شود که به دروس دیگر کم اعتنا شود که این هم از مضرات دروس آزاد است بنابراین باید به تعداد کلاس هایی که در حوزه هستند و تعداد کسانی که نیاز دارند به آن درس باید توازن بخشید تا این معضل برطرف شود که معمولا تا حدودی نشست اساتید به اساتید درسی توصیه می کند که اگر درسی کم ارائه می شود، شما آن را ارائه دهید حتما اساتید هم به این مطلب توجه دارند.

وی اضافه کرد: گاهی می بینیم درس هایی که گذاشته می شود و طلبه ها در آنها شرکت می کنند، اگر تعداد طلبه هایی که در کلاس هایی که در یک درس وجود دارد را با تعداد طلبه هایی که باید در این کلاس ها وجود داشته باشند، بررسی می کنیم می بینیم، اصلا توازن ندارد مثلا فرض کنید امسال حوزه اعلام می کند، پنج درس نهایه فلسفه وجود دارد و بیش از آن هم کلاس نیست از آن طرف طلابی که امتحان می دهند را نگاه کنید و به پنج تقسیم کنید، می بینید به طور متوسط این تعدادی که باید امتحان دهند باید در این کلاس های پنج گانه باشند و حال آن که اصلا این گونه نیست و آمارها با یک اختلاف فاحشی روبرو است، این طلبه ها کجا رفتند و از چه کسانی درس گرفتند؟

استاد معصومی لاری گفت: رها بودن طلبه ها و همین طور رهابودن اساتید در ارائه کردن درس یک معضل جدی است که باید به آن توجه کرد، این طلاب یا فایل صوتی گوش داده اند یا این که خودشان در خانه خودخوانی کرده اند یا این که در جاهای دیگری خوانده اند و حالا می خواهند امتحان دهند و یا این که جزوات خلاصه را گرفتند و امتحان داده اند، این آزادی منحصر به انتخاب استاد نیست هم آزادی در شرکت کردن در کلاس ها است و هم آزادی در ارائه کردن دروس است که همه اینها باید مراعات شود که این آزادی ضعفی در مجموعه به حساب نیاید.

وی افزود: دروس آزاد نقاط قوتی دارد که حتما باید حفظ شود و آثار و برکات خوبی هم دارد که از آن هم استفاده می شود اما از لحاظ محتوایی باید نسبت به دروسی که ارائه می شود با صرف نظر از این توزیع ها یا با صرف نظر از این نظم در امور و به موقع آمدن و به موقع رفتن بررسی صورت گیرد. ما در درس های خارج امتحانی در وسط سال و امتحانی هم در آخر سال داریم، این سیستم امتحان گیری یا نظارت بر طلبه که عمدتا نظارت آموزشی است نه تربیتی از نقاط ضعف است که برطرف کردن آن، نیاز به جلسات متعددی دارد.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: در درس خارج ما اکتفا کردیم به همین امتحانی که در دو مرحله از طلبه ها می گیریم اما آیا این سیستم آموزشی که با دو امتحان است و به صورت واحدی است و بعد هم به درس خارج می رسد، خوب است یا نه؟ البته کارهای زیادی بر روی آن شده است و مسائل زیادی مورد بررسی قرار گرفته است.

وی اضافه کرد: مطلب دیگر در مورد متون درسی سطوح عالی نسبت به مقدمات است آیا این متون درسی با سطوح پایین آموزشی هم داستانی دارد یا نه؟ امروزه تا کسی ادبیات و منطق و فلسفه نخواند تا تفسیر و تاریخ نخواند و اموری که در سطح یک و دو وجود دارد را نخواند به مدارج بالاتر نخواهد رسید یعنی امکان استفاده از آن را نخواهد داشت اما می بینیم که این مقدمه و ذی المقدمه دو چیز جدا از هم هستند، شاید بهترین نوع آموزش این باشد که مقدمه و ذی المقدمه در هم اقدام شوند البته نه به این معنا که از همان ابتدا کار اجتهادی کنیم.

استاد معصومی لاری گفت: می توانیم مسیر اجتهادی را از همان ابتدا در مقدمات آغاز کنیم اما ما بیشتر به دادن محفوظات به طلبه ها می پردازیم باید همان روش قدیمی را پیگیری کرد که عمدتا به حجیم کردن ذهن طلبه ها از اطلاعات بر می گردد و در این روش کسی که اطلاعات بیشتری دارد حتما تبحر بیشتری هم به دست می آورد آیا واقعا ملازمه ای بین این دو مطلب وجود دارد؟

وی افزود: در نگاه امروزی آموزش در حوزه بر محفوظات یا به میزان ارائه مطالب تکیه می شود لذا شما مجبورید این قدر صفحه را یک سال مطالعه کنید و اگر غیر از این باشد، به امتحان نمی رسید و این کار برای این است که سرعت خواندن رعایت شود.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: آیا واقعا این مسیر، مسیر آموزشی درستی است؟ آیا تجربیات دیگری در جهان وجود ندارد که ما با استفاده از آن تجربیات و تلفیق نقاط قوتی که در آنها وجود دارد و مبنا قرار دادن همین فقه و اصول و همین منابع دینی خودمان بتوانیم این همه زمان را صرف آموزش طلبه ها نکنیم، تعبیر مشهوری که همیشه گفته اند و می گویند این است که ماهی را نگیرید و به طلبه ها دهید بلکه ماهی گیری را به آنها یاد دهید. آیا این امر در همه رده ها رعایت می شود یعنی در کلیه سطوح مقدماتی و عالی ما رعایت می شود، بنده گمان می کنم که این مطلب محل تامل است.

وی اضافه کرد: این استیحاشی که حوزه های علمیه از روش های آموزشی و تربیتی در کشورهای دیگر دارند حوزه را با مشکل مواجه خواهد کرد و حوزه را از آن چه تجربه عقلانی و بشری به آن دست پیدا کرده است بی بهره می کند این مطلب به معنای غربی شدن و به تعبیر دیگر غیر دینی شدن یا سکولار شدن روش ها نیست بلکه اینها علومی هستند که شما می توانید در جهت بهبود شرایط آموزشی از آنها استفاده کنید.

استاد معصومی لاری بیان داشت: شما نگاه کنید یک طلبه که حدود هشت، نه سال از طلبگی اش می گذرد و بعد از آن وارد درس خارج می شود و جمعا حدود پانزده تا بیست سال باید درس بخواند تا مجتهد شود، متخصصی که می تواند از متون و ادله مطالب مورد نیازش را بیرون آورد، تازه اگر مجتهد شود اما نکته این جا است که چند درصد از طلبه های ما مجتهد می شوند؟ عمدتا دلیل این عدم نیل به اجتهاد را به سختی رسیدن به آن ربط می دهیم اما باید بدانیم چه چیز اجتهاد سخت است؟ آیا حفظ کردن روایات سخت است؟ قرآن سخت است؟خیلی ها هستند که حافظ روایات و قرآن هستند پس چه چیز سخت است که باعث می شود که خیلی ها به اجتهاد نرسند؟ آیا هوش و ذکاوت فرد، زحمت کشیدنش در این راه، درس خواندن او و محفوظات فرد ملاک رسیدن به اجتهاد است، باید این مساله بررسی شود.

وی افزود: بنده نمی خواهم داوری کنم که چه چیزی باعث شده است که از بین صد نفر، ده نفر مجتهد می شوند، اما نود نفر مابقی چه کاری نکردند که به اجتهاد نرسیدند، خوب درس نخواندند، خوب امتحان ندادند، خوب حفظ نکردند و تمرین و مباحثه نکردند انسان باید رد این مطلب را پیدا کند و به اصلاح آن بپردازد، حوزه باید یک کار پژوهشی ویژه ای بر روی این ماجرا کند که چرا درصد مجتهدین ما کم است.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: ممکن است بگویید مشکلات معیشتی و مسائل اجتماعی و مسئولیت های اجرایی ممکن است بیایند و رهزنی کنند اما سوال این جا است که راه چه چیزی را می زنند یعنی تعداد کلاس ها را کم می کند مگر در قدیم که تعداد کلاس ها کم بود مشکل طلبه ها بیشتر بود، اگر چه ممکن است همین ها عاملی برای دور افتادن طلبه ها از طی کردن مدارج بالای دروس باشد اما به هر حال نگرش ما به سیستم آموزشی و نگاه ما به آن شیوه و منش آموزش در حوزه علمیه باید آسیب شناسی شود و کار جدی ای باید در این زمینه انجام شود.

وی اضافه کرد: به صورت تصادفی بحث آموزش همیشه در حوزه بوده است که نشانه رشد و بالندگی طلبه ها است که همیشه این مساله قبل از انقلاب هم بوده است که عده ای می خواستند حوزه را ارتقا دهند اوایل انقلاب هم همین طور الان هم به همین صورت دائما این حوزه باید دغدغه ارتقاء روش های خودش را داشته باشد و دائما هم به تکمیل خودش بپردازد.

استاد معصومی لاری بیان داشت: مطلب بدی نیست که گذشته و حال خودمان را بررسی کنیم و این که تا چه مقدار باید نسبت به شرایط موجود مسامحه کنیم و چه مقدار باید نسبت به رفع نقایص آن اهتمام داشته باشیم دارای اهمیت است، مدت زمانی که ما از طلبه ها می گیریم آیا این مقدار زمان برای رساندن طلبه ها به یک غایت مشخص و حداقل تا یک سطح مشخص تناسب دارد؟ اگر تناسب ندارد مشکلش چیست؟

وی افزود: چرا یک زمانی ما مطول و مختصر در دستانمان بوده است و بعد به تدریج آنها را کمتر کردیم و هم از لحاظ محتوا ممکن است ضربه خورده باشیم و هم از لحاظ آن چیزی که باید یک طلبه به دست آورده باشد، دچار نقصان شدیم آیا مشکل در این کتاب ها است، آیا متون درسی و رسائل و کفایه و مکاسب ما مشکل دارد کفایه یک درس خارج قدیمی است اما الان هم باید باشد؟ مشی کفایه مورد توجه است یا نظرات مرحوم صاحب کفایه؟

وی اضافه کرد: مرحوم آخوند نظری داشته اند مثل بقیه نظرات، استادی که درس می دهد، درس نمی گوید که بیان کند آخوند، این را می فرماید بلکه استاد این کتاب را مبنا قرار می دهد برای این که راه اجتهاد را یاد دهد و بگوید مرحوم آخوند هم این را می گوید، دیگران هم این را به این شیوه رد کردند شما هم یاد گیرید که اگر به متون نگاه می کنید، چگونه آن نظرات را رد کنید.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: اگر بنده می خواهم قواعد اجتهادی را بیرون آورم حتما باید در قالب کفایه ارائه شود؟ چند سال؟ ساعت ها وقت طلبه گرفته شود تا آن نتیجه نهایی را به دست او دهد و بعد هم سر امتحان هم از او بپرسند که نظر مرحوم صاحب کفایه در مورد این مساله چیست؟ این روش طبیعتا خیلی دیر بازده است و ما را با یک حجم اطلاعات روبرو می کند که باید در ذهنمان داشته باشیم تا بتوانیم از این امتحانات بیرون بیاییم.

وی اضافه کرد: به نظر می آید این تناسب بین زمان و نتایجی که در نهایت به عنوان حداقل اهداف در مورد سطح علمی طلبه، در نظر می گیریم باید تناسبش بررسی شود و اگر تناسب ندارد، چرا باید بنده بیست سال کار کنم تا بعد آیا مجتهد شوم یا نه؟ چه مشکلی وجود دارد که در این بیست سال نمی توانم مجتهد شوم و درصد کمی از افراد می توانند به آن دسترسی پیدا کنند. نقطه قوتی در حوزه ما وجود دارد که دائما تمایل به ارتقا دارد اما ارتقایش بسیار بسیار سخت و کند صورت می گیرد و به این زودی کار انجام نمی شود، محذوراتی در حوزه وجود دارد و مشکلاتی که در انجام کارها است ما را آرام جلو می برد و البته این مساله ما را دچار از دست فرصت ها و امکانات و خیلی از مسائل دیگر می کند.

استاد معصومی لاری گفت: ما برای مرجعیت در حوزه های علمیه بعد از انقلاب که سی و چند سال می گذرد چه کاری انجام داده ایم؟ ما چند طلبه درست کردیم که می توانند جای مراجع امروز بنشینند، ممکن است بگوییم ده نفر یا بیست نفر آیا کافی است؟ شصت هزار طلبه ای که در هر دوره ای درس می گیرند از میان اینها فقط ده، بیست نفر مرجع شوند؟ بنده نمی توانم به کسی اشاره کنم که اگر مراجع امروز ما خدای نخواسته نباشند می تواند جایگزین مناسبی برای آنها باشد البته این افراد وجود دارند اما نه به اندازه کافی، مهم این است بدانیم آسیب کجاست؟

وی افزود: بنده معتقدم در روش های آموزشی باید از اساتید هم حوزه و هم دانشگاه استفاده شود و کسانی که متبحرند و کسانی که روش های آموزشی و تربیتی را می دانند، بیاوریم تا بنشینند و با هم فکر کنند و سخن بگویند، ساعت ها موشکافی کنند تا ببینیم مشکل کارمان کجاست؟

این استاد حوزه علمیه قم گفت: ما با یک نظام مدیریتی حوزه روبرو هستیم این نظام مدیریتی حوزه که از رهبری و مراجع و شورای عالی و مدیریت تا پایین این سیستمی که مدیریت می کند ادامه دارد، باید در این نظام برنامه ریزی ای صورت گیرد که آیا معلومات و تربیت در حوزه های علمیه متناسب با آن چالاکی که باید حوزه های علمیه عمل کنند است یا نیست؟ اگر باشد چه بهتر ولی این بازبینی شامل ساختارها و فرآیندها شامل شیوه ها و متون و محتوا و شامل حتی گستره فعالیت ها است.

وی در انتهای سخنانش بیان داشت: چرا طلبه های ما وقتی این درس ها را می خوانند برای این که بتوانند به درد جامعه بخورند حتما باید از چیز دیگری استفاده کنند البته تخصصی کردن مطالب مفید است و خوب است که افراد در یک موضوع خاص و یک رشته خاص تبحر پیدا کنند اما به هر حال این مساله هم باید مورد ارزیابی قرار گیرد به نظر بنده کار درستی در عرصه های تخصصی انجام شده است ولی در این عرصه ها هم باید آسیب شناسی صورت گیرد./20/42/260