به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره‌ای اساتید، نشست علمی کریمه اهل بیت سلام الله علیها با موضوع قم، محدثین و فقها، عصر پنج شنبه 29 مرداد در سالن همایش‌های مجمع جهانی صادقین علیهما السلام  با حضور اساتید خارج و سطوح عالی و طلاب و فضلای حوزه برگزار شد.

در ابتدا مجری جلسه استاد محمد رضا الهی ضمن خوش آمدگویی به حضار و تشکر از حضور اساتید خارج و سطوح عالی حوزه، با ذکر روایاتی به مقام و عظمت حضرت معصومه سلام الله علیها اشاره کرد که این ارج و قرب الهی باعث شده است تا قم از زمان دفن حضرت تا امروز محل و محفلی برای صلحا، محدثین، فقها و دیگر بزرگان باشد.

وی افزود: هر یک از این بزرگان خودشان را متصف به کبوتر حرم می کردند و این را برای خود توفیقی می دانستند، امروز هم ما جیره خوار سفره کریمه اهل بیت سلام الله علیها هستیم و بدین مناسبت هر کس وظیفه خودش می داند با هر وسعتی که از امکانات برخوردار است در تبیین این وجود مقدس و نقشی که حضرت در تشکیل عاصمه تشیع در قم داشتند و اینکه علم از این مکان به تمام عالم گسترش پیدا می کند، قدمی بردارد.

در ادامه استاد علی نظری منفرد به عنوان سخنران ویژه نشست علمی کریمه اهل بیت سلام الله علیها با موضوع قم، محدثین و فقها، ضمن گرامیداشت دهه کرامت به ایراد سخن درباره موضوع جلسه در سه بخش مقام و منزلت حضرت معصومه سلام الله علیها، شناخت تاریخی از شهر قم و جایگاه فقها و محدثین پرداخت.

استاد نظری منفرد گفت: با کمال تأسف اطلاعات ما نسبت به درون بیوت ائمه اطهار علیهم السلام اطلاعات محدودی است و این محدودیت یا به خاطر عفاف و حجاب بوده یا طبع امر ایجاب می کرده است که در هر صورت این گونه مسائل مانع شده که ما به فضائل و مناقب دختران  ائمه اطهار علیهم السلام پی ببریم مگر در عرصه‌ها و شرایطی که پیش آمده است مانند حضرت صدیقه طاهره سلام الله علیها که به مسجد آمدند و ایراد خطبه فرمودند یا حضرت زینب سلام الله علیها که در دروازه کوفه یا در مجلس عبیدالله بن زیاد و یا در مجلس یزید فرمایشاتی را فرمودند که اینها کاشف از مقام و جلالت آنها می باشد.

وی ادامه داد: اما یک چیزهایی هم در مقام اثبات در اختیار داریم که آن جلالت و مقام بلند این بزرگواران را اثبات می کند. به عنوان مثال فرمایش کوتاهی که حضرت سجاد علیه السلام راجع به حضرت زینب سلام الله علیها دارند که در عین کوتاهی اوج عظمت این بانوی مکرمه را می رساند «انتِ بحمدالله عالـمة غیر معلّمة و فهمة غیر مفهّمة» این عبارت کوتاه نشانگر جلالت حضرت زینب سلام الله علیها است.

استاد خارج حوزه علمیه قم اظهار داشت: نسبت به حضرت معصومه سلام الله علیها نیز همین طور است، عباراتی که از امام صادق علیه السلام رسیده است مثلاً روایتی را که صاحب تاریخ قم نقل کرد که در ذیل آن روایت فرمود «ستدفن فیها امراة من اولادی تسمی فاطمه» که در برخی از منابع «بنت موسی» را نیز آوردند، هم ایشان را مشخص کردند و هم پدرشان را «تدخل بشفاعتها شیعتنا الجنة باجمعهم» این عبارات جلالت حضرت معصومه سلام الله علیها را می رساند ما اگر بودیم و همین عبارت کافی بود برای مقام و منزلت بی بی حضرت معصومه سلام الله علیها، یا روایاتی که از حضرت رضا علیه السلام در باب زیارت حضرت معصومه سلام الله علیها وارد شده است که در بعضی تعبیرات «من زارها دخل الجنة» آمده و در برخی دیگر «من زارها عارفا بحقها فله الجنة» و در برخی دیگر «زیارتها تعادل الجنة» است یا روایتی که حضرت رضا علیه السلام فرمودند: «من زار اختی المعصومه بقم کمن زارنی».

وی اضافه کرد: اما این تعبیراتی که از امام صادق، امام رضا و امام جواد علیهم السلام راجع به حضرت معصومه سلام الله علیها به ما رسیده است نشان دهنده جایگاه بی بی در میان دختران حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام است شاهدش هم اینکه قمیین خیلی متعهد بودند و مقید بودند اهل ولاء بودند که اساس تأسیس قم بر اساس ولایت و تشیع بوده است.

وی ابراز داشت: صاحب تاریخ قم نقل می کند که وقتی قمیین شنیدند که حضرت معصومه سلام الله علیها به شهر ساوه رسیدند، دو نقل ذکر شده که صاحب تاریخ قم می گوید دومی آن اصح است، نقل اول این است که حضرت در ساوه بیمار شدند، پرسیدند تا قم چه مقدار راه است؟ گفتند: ده فرسخ، فرمودند: مرا به قم ببرید؛ نقل دوم و اصح این است که قمیین حرکت کردند و به ساوه رفتند و ایشان را با جلالت وارد کردند و موسی بن خزرج قمی که از فحول قمیین آن زمان بوده است مهار ناقه ایشان را گرفته بود و مانند یک خادم ایشان را به قم آورده و در بیت النور سکنی دادند و حضرت شانزده یا هفده روز در آن محل بودند و عبادتگاه حضرت بود تا از دنیا رحلت فرمودند و داستانی هم صاحب تاریخ قم نقل کرده که وقتی خواستند حضرت را دفن کنند از طرف رمله که ظاهراً رودخانه بوده است و قبر حضرت هم کنار رودخانه است دیدند دو نفر با صورت پوشیده پدیدار شدند و حضرت را تجهیز کردند و نماز خواندند و دفن کردند.

خطیب توانای حوزه علمیه گفت: اگر بخواهیم امامزادگان را تقسیم کنیم می توانیم به سه دسته تقسیم کنیم، امامزادگان معلوم النسب که یا بلاواسطه فرزند امام هستند یا مع الواسطه، امامزادگانی که غیر از اینکه فرزند امام هستند روایاتی در مدح آنها و جلالت آنان وارد شده است، دسته سوم امامزادگانی که تعداد آنها هم بسیار محدود است امامزادگانی هستند که زیارت مخصوص برای آنها آمده است که یکی از آنها حضرت معصومه سلام الله علیها هستند که جزء هر سه دسته هستند.

استاد خارج و سطوح عالی حوزه در بخش دوم از صحبت‌هایش در رابطه با شناخت تاریخی از شهر قم، بیان کرد: کلمه قم یا مضاعف است این گونه که از مصادر استفاده می شود یعنی «قَ مَ مَ» بوده است که مرحوم محدث هم در سفینه، از لحاظ ادبی همین طور ثبت و ضبط کرده است یعنی «قَ مَ مَ» بوده و میم آن مشدد است «قمّ» و زمانی که اضافه به یای نسبت می شود «قمّی» تلفظ می شود یا از بعضی روایات استفاده می شود کلمه قم اجوف بوده است اجوف واوی بوده است در روایتی هست که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم در شب معراج یک بقعه ای را دیدند به جبرائیل فرمودند این بقعه کجاست؟ عرض کرد: یا رسول الله اینجا مکانی است که در آخر الزمان مومنین به شما در آنجا جمع خواهند شد، حضرت شیطان را در آنجا دیدند زمانی که حضرت شیطان را دیدند به او فرمودند: «قم» و بدین جهت این شهر قم نامیده شده است و اگر اینگونه باشد قم برگرفته از «قام یقوم» است که می شود اجوف؛ یا روایت دیگری از امام هادی علیه السلام هست که وقتی کشتی نوح رسید به این منطقه توقف کرد از آن روایت نیز همین معنا استفاده می شود، در هر صورت از لحاظ ادبی یا کلمه قم مضاعف است و میم مشدد است که مشهور و در کتب هم اینگونه ثبت شده است اما از روایات به صورت دیگری استفاده می شود.

وی اظهار کرد: یاقوت بغدادی در معجم البلدان می گوید که سال تأسیس قم 83 هجری قمری بوده است و سال 83، سال ولادت امام صادق علیه السلام هم هست، سال 83 سه سال مانده تا پایان حکومت عبدالملک مروان و علت تأسیس این شهر را اینگونه در معجم البلدان ذکر کرده است البته اینها مختصری از مسائل است عمده آن در تاریخ طبری و ابن اثیر در الکامل فی التاریخ موجود است.

وی ادامه داد: اصل جریان این است آل اشعث یک آل بدی بودند روایت دارد از امام صادق علیه السلام، اشعث بن قیس خودش شریک در خون امیرالمؤمنین علیه السلام بود در توطئه ترور امام علی علیه السلام دخیل بود، دخترش جعده حضرت امام حسن علیه السلام را مسموم و پسرش محمد بن اشعث کسی است که مسلم بن عقیل را دستگیر کرد و پیش عبیدالله بن زیاد آورد و یکی از فرماندهان سپاه عمر بن سعد در کربلا بود، او پسری دارد به نام عبدالرحمن بن محمد بن اشعث وضعیت اعتقادی او چگونه بوده است بدرستی مشخص نیست چون این خاندان اصالتاً اموی و مروانی هستند و حجاج هم که فرمانده علی الاطلاق عبدالملک مروان بوده و پایه های حکومت مروانی را حجاج مستقر کرده است و بیست سال در زمان حکومت عبدالملک مروان «فعال لما یشاء» بوده هم در عراق و هم در ایران و خراسان آن روز.

استاد حوزه بیان داشت: عبدالرحمن بن محمد بن اشعث را حجاج والی سیستان و بلوچستان کرد بعد از مدتی خودش بر علیه حجاج طغیان کرد قدرتی پیدا کرد و منطقه جنوب ایران را تحت سیطره خودش قرار داد و آمد همه جا را گرفت و تا نزد کوفه آمد به طوریکه حجاج نتوانست تحمل کند و برای عبدالملک نامه نوشت که تو اگر نیاز به عراق و خراسان داری باید نیرو اعزام کنی من توان مقابله ندارم، جالب این است که قراء کوفه و بسیاری از شیعیان کوفه زیر چتر حجاج بودند مثلاً سعید بن جبیر که از اصحاب امام سجاد علیه السلام است با ایشان بود و بعد او را کشت.

وی گفت: جنگ بزرگی بین حجاج و عبدالرحمن بن محمد بن اشعث در اطراف کوفه درگرفت و از بقایای سپاه عبدالرحمن بن محمد بن اشعث این اشعریون هستند که از کوفه هجرت کردند و آمدند به سمت قم ، در آن زمان قم شامل هفت روستا بوده آنان همه روستاها را تصرف می کنند نام یکی از روستاها «کُمُندان» بوده که تعریب شد کاف آن تبدیل شد به قاف شد و بعدش هم میم شد قم و بقیه‌اش هم حذف شده است.

وی اضافه کرد: اما قم خیلی زود رشد کرد در زمان امام صادق علیه السلام قمیون مطرح بودند و این روایت حضرت که فرمودند کوفه از مومنین خالی می شود و علم در آنجا همانند رفتن مار در سوراخ غروب می کند و این علم در شهری ظهور می کند به نام قم و از آنجا به سایر شهرها گسترده می شود، این روایت از معجزات و پیشگویی های حضرت است، روایات دیگری نیز راجع به قم هست «تربة القم المقدسة» «اهلها منا و نحن منهم» این روایات از امام صادق علیه السلام است، در برخی روایات هست که سه باب بهشت از قم باز می شود در روایت دیگری آمده یک در بهشت از قم باز می شود البته ما امروز داریم این آثار و برکات را مشاهده می کنیم که امروز قم پر از مراکز علمی، پژوهشی شده است و چه برکاتی این مراکز دارند.

استاد نظری منفرد در بخش پایانی به معرفی فقها و محدثین قمی پرداخت و گفت: اما در مورد فقها نیاز به بحث و صحبت فراوانی داریم، بنده اجمالی راجع به فقها صحبت می کنم، ما از همان عصر ائمه اطهار علیهم السلام می بینیم که شهر قم پر از فقها و محدثین بزرگ بوده است مثلاً ابراهیم بن هاشم پدر علی بن ابراهیم صاحب تفسیر، ایشان شخصیت بسیار برجسته‌ای بوده است ما نوعاً روایات علی بن ابراهیم را می بینیم در مصادر «عن ابیه» و بلاواسطه روایات را نقل می کرده است، ابراهیم بن هاشم معاصر با امام رضا علیه السلام یا همان حواشی بوده است، خود علی بن ابراهیم صاحب تفسیر است، علی بن بابویه قمی و پسران ایشان که محمد بن علی بن بابویه قمی مشهور است در حالی که پدر ایشان پسران دیگری هم داشته است.

وی ادامه داد: صاحب مناقب رحمت الله علیه در حالات امام حسن عسکری علیه السلام یک نامه ای را نقل می کند که حضرت این نامه را برای اهل قم و اهل آبه که امروز به آوه مشهور است اما در روایت آبه است در آنجا حضرت مرقوم فرمودند: «خداوند متعال با وجود لطف و عنایتش، با فرستادن پيامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به عنوان مژده بخش و هشدار دهنده، بر مردم منت نهاد، و شما را به پذيرش دينش توفيق داد و با هدايتش گرامی داشت، و بذر محبت و دوستی خاندان پيامبر را در قلوب گذشتگان و آيندگان شما در سرزمين اطاعتش كاشت، آنها كه از ميان شما رفتند به نجات و سعادت رسيدند، و ميوه های كردار نيك خود را چيدند و به پاداش اعمالشان نايل شدند» حضرت در اینجا از اهل قم خیلی با عظمت یاد می کند این نشان می دهد که قمیین اهل ولایت و محب اهل بیت علیهم السلام بودند.

وی به برخی دیگر از شخصیت‌های برجسته قمی اشاره کرد و گفت: فقهای بزرگی مانند مرحوم شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه صدوقی که متجاوز از سیصد عنوان کتاب داشته است و متأسفانه حدود بیست عنوانش به ما رسیده است و دیگر بزرگانی مانند احمد بن حسن قمی که معاصر شیخ صدوق بوده است که اخیراً کتاب جامع الاحادیث ایشان از درون کتب خطی آستانه پیدا شده و چاپ شده است و بسیار کتاب خوبی است هم شیخ صدوق از ایشان روایت نقل کرده هم احمد بن حسن قمی از صدوق روایت نقل کرده است، در همین کتاب یک بخشی دارد به عنوان المسلسلات و در آنجا چند روایت از حضرت معصومه سلام الله علیها نقل کرده است یکی از روایاتی که حضرت نقل کردند حدیث غدیر است، روایت دیگر معراج است که اینگونه که حضرت نقل کردند خیلی ولایی و عجیب که ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام نوشته شده است، از محدثین بزرگ ابن قولویه صاحب کامل الزیارات و بیت ایشان و شخصیت های بزرگ دیگری که می رسیم به این اخیر که شخصیت هایی که آمدند و حوزه علمیه قم را پایه ریزی کردند مرحوم آیت الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری مؤسس حوزه علمیه قم که امروز عاصمه تشیع است.

گفتنی است در انتهای جلسه، استاد نظری منفرد به پرسش های حضار در خصوص مطالب مطرح شده و موضوع نشست پاسخ داد./220/31/20