استاد احمد فربهی از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «تبیین سه گانه علوم ضروری در روایت نبوی و ضرورت هماهنگی با فرهنگ جامعه» پرداخت.

/270/260/22/

استاد درس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به روایت معروف پیامبر اکرم (ص) درباره اقسام علم اظهار داشت: حضرت فرمودند: «اِنَّما العِلمُ ثَلاثَةٌ: آیَةٌ مُحکَمَةٌ، وَ فَریضَةٌ عادِلَةٌ، وَ سُنَّةٌ قائِمَةٌ». علم سه دسته است: آیه محکمه، فریضه عادله و سنت قائمه. باقی علوم، فضل و زیادی هستند. این سه دسته، علوم ضروری‌اند که هر انسانی باید آنها را تحصیل کند.

کارشناس دینی در تبیین «آیه محکمه» افزود: آیه محکمه به معنای آیات و دلایل واضح و براهین محکمی است که انسان باورهای خود را بر اساس آنها شکل می‌دهد. خداوند نمی‌خواهد انسان بی‌دلیل به چیزی اعتقاد پیدا کند. برهان، یعنی حجتی مسلط که انسان را به یقین برساند. آیات محکمات و بینات در قرآن، برای همین منظور است تا باورهای ما مستند به دلیل باشد. در مقابل، انسان نباید اهل عناد و لجاجت باشد. خداوند در قرآن از کسانی یاد می‌کند که هر چند آیه ببینند، ایمان نمی‌آورند و راه رشد را نمی‌پذیرند. این گروه، همان خوشگذرانانی هستند که گفتند: پدرانمان را بر این راه یافتیم و ما نیز از آنان پیروی می‌کنیم. خداوند در پاسخ می‌فرماید: حتی اگر راه هدایت‌شده‌تر از آنچه پدرانتان گفتند بیاورم؟ آنان می‌گویند: ما به آنچه تو فرستاده‌ای کافریم. اینجا جای استدلال نیست و خداوند از آنان انتقام می‌گیرد. پس انسان باید باورهای خود را بر پایه آیات محکم و دلایل واضح استوار کند.

وی در توضیح «فریضه عادله» ابراز داشت: فریضه عادله شامل واجبات و تکالیفی است که التزام به آنها، هر چیزی را در جایگاه خود قرار می‌دهد؛ چه در رابطه با حق بندگی خدا و چه در ارتباط با حقوق دیگران. این همان حدود الهی است که نباید از آنها تجاوز کرد. خداوند می‌فرماید: از طیبات بخورید و عمل صالح انجام دهید، بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید، از روزی الهی بخورید و طغیان نکنید. اینها حدود عادلانه‌ای است که باید در چارچوب شریعت حرکت کنیم تا به سعادت برسیم. فریضه عادله، همان مسیر و چارچوب‌های الهی است که انسان را به سعادت می‌رساند.

استاد فربهی با اشاره به «سنت قائمه» یادآور گردید: سنت قائمه شامل روش‌ها، رویه‌ها، سبک زندگی و خلقیات و اخلاقیات است. اینها نیز علم هستند و باید آنها را یاد بگیریم. متأسفانه ما به بسیاری از سنت‌های شریعت توجه نکرده‌ایم. روایتی را ملاحظه می‌کردم که بسیار جالب بود: «مُقارَبَةُ النَّاسِ فی اَخلاقِهِم اَمنٌ مِن قَوائلِهِم». نزدیک شدن به مردم در اخلاقیاتشان، انسان را از مهلکه‌ها و فتنه‌های آنان در امان می‌دارد.

وی تصریح کرد: متأسفانه میان ما طلاب و مردم در ادبیات گفتاری و خلقیات، شکاف وجود دارد. مردم با زبان و ادبیات خاص خودشان با ما سخن می‌گویند و احوالپرسی می‌کنند، اما ما با ادبیاتی متفاوت و غیرمأنوس با آنان صحبت می‌کنیم. این فاصله باعث می‌شود مردم با ما احساس هم‌کیشی نکنند. حضرت فرمودند: نزدیک شدن به مردم در اخلاق، شما را از شر و مهلکه‌هایشان ایمن می‌کند. انسان در جامعه با اطرافیان، خانواده، دوستان، همسایگان و حتی مغازه‌دار مواجه است. باید همانند دیگر همسایگان، با آنان احوالپرسی ساده و صمیمانه داشت، اما بسیاری از طلاب اینگونه نیستند.

این استاد حوزه با اشاره به اهمیت حسن خلق تأکید کرد: در روایت داریم: «عُنوانُ صَحیفَةِ المُؤمِنِ حُسنُ خُلُقِه». عنوان نامه عمل مؤمن، حسن خلق اوست. گاهی ما تنها به روایت «عُنوانُ صَحیفَةِ المُؤمِنِ وِلایَةُ عَلِیِّ بنِ اَبیطالِب» توجه داریم، در حالی که ولایت امیرالمؤمنین به تبعیت از همه سخنان ایشان است. خود حضرت علی (ع) فرمودند: عنوان صحیفه مؤمن، حسن خلق اوست. همچنین فرمودند: «اَحسَنُ النّاسِ ایماناً اَحسَنُهُم خُلقاً». زیباترین مردم از نظر ایمان، کسی است که اخلاقش نیکوتر باشد. بنابراین ما باید این سه دسته علم را از شریعت فراگیریم و به مردم بیاموزیم.

استاد فربهی در ادامه به روایت دیگری از پیامبر اکرم (ص) اشاره کرد و گفت: حضرت فرمودند: «اِعمَلوا فَکُلٌّ مُیَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ». عمل کنید، زیرا هر موجودی برای رسیدن به هدفی که برای آن آفریده شده، زمینه‌هایش فراهم گشته است. این روایت را در سطح نوع انسان معنا کنیم، یعنی خداوند برای هر موجودی زمینه‌های لازم را قرار داده است. برای گوسفند علف، برای گاو علوفه، برای سیارات مدار، و برای شما انسان نیز همه زمینه‌ها را فراهم کرده است.

کارشناس دینی با اشاره به داستان تخم عقاب خاطرنشان کرد: نقل است تخم عقابی اشتباهی در میان تخم مرغ‌ها قرار گرفت. جوجه عقاب در میان جوجه‌ها بزرگ شد و همراه آنان در خاک به دنبال دانه می‌گشت، اما احساس می‌کرد این فضا برای او مناسب نیست. گاهی به آسمان نگاه می‌کرد و عقاب‌ها را در اوج می‌دید. کم‌کم جهید و بر سکویی پرید، دید می‌تواند پرواز کند، تا اینکه روزی به اوج آسمان پر کشید و فهمید جای او آنجاست، نه در میان خاک. ما نیز چنینیم. «تُرا ز کُنگره عرش می‌زنند صفیر». جای ما در اوج است، نه در حضیض خاک.

وی به سطح دیگری از این روایت اشاره و تأکید کرد: «کُلُّ شَخصٍ مُیَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ»؛ هر فردی برای هدفی خاص آفریده شده و خداوند زمینه‌های رسیدن به آن هدف را برایش فراهم کرده است. باید خودمان را پیدا کنیم و ببینیم بیشتر با کدام یک از این سه حوزه سنخیت داریم: با آیه محکمه (باورها و اعتقادات)، با فریضه عادله (واجبات و احکام) یا با سنت قائمه (اخلاق و روش‌ها).