استاد سید موسی موسوی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع تبیین جایگاه زن، مرد و خانواده از منظر قرآن کریم با محوریت آیات سوره‌های بقره، آل‌عمران و تحریم پرداخت.

/270/260/20/

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با اشاره به آیات ۳۵ و ۳۶ سوره بقره که به داستان حضرت آدم علیه السلام و حوا سلام الله علیها اختصاص دارد، اظهار داشت: خداوند از ابتدای خلقت، انسان را به صورت زوج آفرید و اساس خلقت بشر بر پایه خانواده استوار گردید. خطاب قرآن برای سکونت در بهشت، به طور مشترک خطاب به زن و مرد است و هر دو مورد خطاب الهی قرار گرفته‌اند.

خطیب حرم حضرت معصومه سلام الله علیها افزود: توصیه‌ها و ممنوعیت‌های الهی برای رشد و تعالی، نسبت به زن و مرد مشترک است و تفاوتی در این زمینه وجود ندارد. همان‌گونه که در این آیات، بهره‌مندی از نعمت‌ها و پرهیز از نزدیک شدن به شجرۀ ممنوعه، به هر دوی آن‌ها سفارش شده است. وی با رد برخی نقل‌های نادرست که اغوای آدم را به حوا نسبت می‌دهند، تصریح کرد: آیه شریفه به صراحت بیان می‌کند که «فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ»؛ یعنی شیطان هر دوی آن‌ها را وسوسه کرد، بنابراین آن نقل‌ها نمی‌تواند صحیح باشد.

استاد موسوی یادآور گردید: اگر یکی از زن یا شوهر به ممنوعیت‌های الهی توجه داشته باشد، می‌تواند دیگری را متذکر شود، اما در این ماجرا هر دو از ممنوعیت غفلت کردند و هر دو با مشکل مواجه شدند. این نشان می‌دهد خانواده یک نهاد واحد است و زن و شوهر می‌توانند در کنار هم به سعادت یا شقاوت برسند؛ چنان‌که اولین خانواده، یعنی آدم و حوا سلام الله علیهما با هم از بهشت خارج شدند.

کرامت یکسان زن و مرد در قرآن

این کارشناس دینی با تأکید بر برداشت‌های تربیتی از این دو آیه، ابراز داشت: زن و مرد نزد خداوند متعال کرامت یکسانی دارند و در این آیات نیز هر دو به یک لحن خطاب شده‌اند. همچنین زن و مرد در سرپیچی از دستور خدا و وسوسه شدن توسط شیطان، هر دو در معرض ابتلا هستند و تبعات سرپیچی از دستورات الهی برای هر دو یکسان است. ارزش اولین مرد و اولین زنی که خلق شدند، برابر است.

مدیریت گرایش‌ها؛ رمز عبور از وسوسه‌های شیطانی

استاد سطوح عالی حوزه در بخش دیگری از سخنان خود به تحلیل روان‌شناختی واقعه وسوسه آدم و حوا پرداخت و تصریح کرد: در وجود انسان سه عنصر بینش (شناخت)، گرایش (میل و رغبت) و کنش (رفتار) وجود دارد. گاهی ممکن است فردی شناخت کافی نسبت به چیزی داشته باشد، اما گرایش و رغبت او باعث رفتاری خلاف باور وی شود، مانند کسی که با وجود آگاهی از ضرر سیگار، به دلیل رغبت، آن را استعمال می‌کند.

وی تأکید کرد: در جریان وسوسه آدم و حوا، این گرایش‌ها و امیال بودند که زمینه‌ساز آن رفتار شدند. خداوند در آیات ۲۰ سوره اعراف و ۱۲۰ سوره طه، سه گرایش اساسی را بیان می‌کند که شیطان از آن‌ها سوءاستفاده کرد:

۱. گرایش به تکامل‌طلبی: شیطان به آدم و حوا گفت که نهی خدا از این درخت، به خاطر این است که اگر از آن بخورید، فرشته می‌شوید یا جاودانه خواهید ماند. آدم علیه السلام که مقام والای فرشتگان را دیده بود، نه از روی سرپیچی، بلکه از سر میل به کمال بیشتر، وسوسه شد.

۲. گرایش به جاودانگی: دوست داشتن زندگی جاودان، یکی از امیال درونی انسان است و شیطان از همین ویژگی سوءاستفاده کرد.

۳. گرایش به دارایی و ریاست: در آیه ۱۲۰ سوره طه، شیطان به آدم وعده «مُلْک لایبلی» (حکومتی زوال‌ناپذیر) داد. انسان به طور فطری خواهان دارایی و ریاست است.

استاد موسوی با ذکر این نکته مهم که این سه گرایش فی‌نفسه چیز بدی نیستند، خاطرنشان کرد: مشکل زمانی آغاز می‌شود که این گرایش‌ها مدیریت نشوند. شیطان به واسطه همین امیال و گرایش‌های طبیعی، انسان را فریب می‌دهد و از مسیر صحیح منحرف می‌کند.

زن و مرد به منزله لباس برای یکدیگر

وی در ادامه با استناد به آیه ۱۸۷ سوره بقره «هُنَّ لِبَاسٌ لَکُمْ وَ أَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ» به تبیین روابط متقابل زن و شوهر پرداخت و یادآور شد: این تشبیه زیبا، نکات عمیق و کاربردی برای زندگی مشترک دارد.

خطیب حرم حضرت معصومه سلام الله علیها در تشریح این نکات افزود:

· انتخاب لباس به عهده خود انسان است، بنابراین انتخاب همسر نیز باید آزادانه و با اختیار خود فرد صورت گیرد و ازدواج‌های اجباری و قبیله‌ای در اسلام مردود است.

· لباس باید در طرح، رنگ، جنس و اندازه مناسب انسان باشد؛ همسر نیز باید کفو و متناسب با فکر، فرهنگ و شخصیت فرد باشد.

· لباس مایۀ زینت و آرامش است؛ زن و شوهر نیز باید مایۀ زینت و آرامش یکدیگر باشند.

· لباس عیوب انسان را می‌پوشاند؛ هر یک از زن و مرد باید عیوب و نارسایی‌های یکدیگر را بپوشانند.

· لباس انسان را از سرما و گرما حفظ می‌کند؛ زن و شوهر نیز باید در شرایط گوناگون زندگی (فقر، غنا، شادی، حزن) یکدیگر را درک کنند و رفتار خود را متناسب با آن شرایط تنظیم نمایند.

· دوری از لباس، مایۀ رسوایی است؛ دوری از ازدواج و همسر نیز گاهی سبب انحراف و رسوایی انسان می‌گردد.

· انسان باید لباس خود را از آلودگی حفظ کند؛ هر یک از دو همسر نیز باید دیگری را از آلوده شدن به گناه حفظ نماید.

نقش محوری زنان در حل معضل جمعیت و فرزندآوری

استاد موسوی در بخش دیگری از این گفتگو به آیه ۲۲۳ سوره بقره «نِسَاؤُکُمْ حَرْثٌ لَکُمْ» اشاره کرد و ابراز داشت: در این آیه، زنان برای بقای نوع و تکثیر نسل بشر، به کشتزار تشبیه شده‌اند. این تشبیه به معنای یکی دانستن زن و مزرعه نیست، بلکه برای بیان وجه شباهت بارز میان آن دو است. خداوند با این تشبیه، از نقش ویژه زنان در تولید و تکثیر نسل سخن گفته است.

وی با تأکید بر اینکه این آیه بیانگر تفاوت‌های جسمی و فیزیکی زن و مرد برای تحقق هدف فرزندآوری است، تصریح کرد: این تفاوت‌ها فاقد هرگونه بار ارزشی برای مرد و ضد ارزشی برای زن است، برخلاف تصور نادرستی که برخی از این آیه داشته‌اند. زنی که مستعد فرزندآوری است، نباید خود و جامعه را از این نعمت محروم کند، همان‌گونه که زمین مستعد، پرورش‌دهنده بذرهای پاک و ارائه‌دهنده محصول ناب است.

این کارشناس دینی یادآور شد: در ادبیات دینی، غرایز نیز می‌تواند رنگ و بوی الهی بگیرد. اگر هدف از رابطۀ زناشویی، فرزندانی پاک و ذخیره قیامت باشد، آن نیز الهی می‌گردد. زن در ادبیات قرآنی کالا نیست، بلکه او بنیان‌گذار آبادی‌ها و فرستنده هدایای اخروی برای خود و همسرش است. خداوند برای ترغیب به هدف‌دار کردن رابطۀ زناشویی می‌فرماید که از رهگذر آن، فرزندان شایسته‌ای برای آخرت خود بفرستید. پس هم تولید مثل و بقای نسل مهم است و هم تربیت فرزندانی صالح و سودمند.

فرزند صالح، حجابی از آتش جهنم

استاد موسوی در ادامه به حدیثی از امام محمد باقر علیه السلام اشاره کرد که می‌فرمایند: «هر کس فرزندانی را تربیت کند که آن‌ها را برای خدا به حساب بیاورد، این فرزندان، به اذن خداوند، او را از عذاب آتش مانع می‌شوند.» وی در شرح این روایت با بهره‌گیری از بیانات رهبر معظم انقلاب، خاطرنشان کرد: «یَحتَسِبُهُم عِندَالله» یعنی انسان فرزندان را به‌گونه‌ای بار بیاورد که بتواند آن‌ها را پای خدا حساب کند. این امر شدنی نیست مگر با تربیت الهی و به دور از فسق و فجور.

وی دو صورت «تربیت نکردن صحیح» را اینگونه برشمرد:

۱. تربیت بد: مانند آنکه فرزند را اهل دنیا، اشرافی‌گری و شهوات بار بیاورند، چه از طریق الگوسازی غلط توسط والدین و چه با بی‌اهمیتی به مسائل دینی.

۲. رها کردن فرزند: بسیاری از والدین فرزند را بد تربیت نمی‌کنند، بلکه او را رها می‌کنند و برای مسائل دینی و معنوی او به اندازه درس و مشقش وقت نمی‌گذارند.

استاد موسوی تأکید کرد: در این دو صورت، انسان نمی‌تواند فرزندش را به حساب خدا بگذارد. فرزندی را می‌توان به حساب خدا گذاشت که هم رها نشود و هم تربیت خوبی ببیند. محیط سالم خانواده، بهترین بستر برای چنین تربیتی است. اگر انسان بتواند فرزندانی صالح تقدیم کند، این فرزندان او را از عذاب الهی دور نگه می‌دارند و این یکی از الطاف بزرگ الهی است که به ما می‌گوید اگر نسل بعد از خود را نیز تربیت کنید، این خود عمل صالحی است که می‌تواند مانع آتش جهنم باشد.

عظمت وجودی زن؛ حضرت مریم سلام الله علیها الگوی جاودانه بشریت

استاد سطوح عالی حوزه با اشاره به آیۀ ۳۸ سوره آل‌عمران و داستان حضرت زکریا علیه السلام یادآور شد: حضرت زکریا علیه السلام با مشاهده عظمت وجودی یک دختر (حضرت مریم) و کمالات او، در پیری از خداوند فرزند طلبید. این نشان می‌دهد یک زن می‌تواند پیامبر خدا را تحت تأثیر کمالات خود قرار دهد. وی افزود: فرزندآوری و ازدیاد نسل یک ارزش و فضیلت است و جنسیت فرزند در تحقق ذریه و نسل تفاوتی ندارد. ذریه اعم از فرزند دختر و پسر است و سلسله انبیاء از ابراهیم علیه السلام تا حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم به واسطه دو زن یعنی حضرت مریم و حضرت فاطمه سلام‌ الله علیهما تداوم یافت.

حضرت مریم سلام الله علیها؛ برگزیده خداوند بر زنان جهان

استاد موسوی با استناد به آیه ۴۲ سوره آل‌عمران «إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ» به تبیین جایگاه رفیع حضرت مریم سلام الله علیها پرداخت و تصریح کرد: سرآمد زنان جهان چهار زن یعنی حضرت مریم، آسیه، خدیجه و فاطمه سلام الله علیها هستند. خداوند حکیم به جهت لیاقت‌ها، قابلیت‌ها و ویژگی‌های یک فرد، او را برمی‌گزیند، بنابراین جنسیت ملاک برگزیده شدن نیست، بلکه کمالات انسانی است که فرد را به مقام قرب الهی می‌رساند.

خطیب حرم حضرت معصومه سلام الله علیها اظهار داشت: تکرار واژه «اصْطَفَاكِ» در این آیه، یک بار به صورت مطلق و یک بار با قید «عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ»، نشان می‌دهد حضرت مریم سلام الله علیها هم در کمالات شخصی برگزیده شد و هم بر سایر زنان جهان برتری یافت. کسی که برگزیده خداست، باید برای دیگران الگو و سرمشق باشد و سخن گفتن ملائکه با انسان نیز به جنسیت او مربوط نیست.

دو ویژگی بارز حضرت مریم سلام الله علیها: صداقت و اطاعت محض

استاد سید موسی موسوی به دو ویژگی برجسته حضرت مریم سلام الله علیها که سبب برگزیده شدن ایشان گردید، اشاره کرد:

۱. صداقت تام و کامل: خداوند در سوره مائده، آیه ۷۵، ایشان را «صِدِّیقَة» می‌نامد. صدیق کسی است که بالاترین حد راستی را در گفتار و عمل دارد. صدق انسان را رشد می‌دهد و به کمالات می‌رساند، در مقابل، کذب باعث سقوط انسان و از بین رفتن اعتماد و آبروی او می‌شود.

۲. اطاعت محض از خداوند: در سوره تحریم، آیه ۱۲، ایشان از جمله «قَانِتِینَ» (اطاعت‌کنندگان همراه با خضوع) معرفی شده است. قنوت، اطاعتی است که از ایمان و اعتقاد سر زند و عبادت‌کننده هیچ مشقتی از عبادت خود احساس نمی‌کند. در حدیث قدسی آمده است: «بنده‌ام، از من اطاعت کن تا تو را مانند خود سازم...». این اطاعت محض، بالاترین مقامات را برای انسان به ارمغان می‌آورد.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد که صداقت و اطاعت محض از خدا، دو ویژگی بارز حضرت مریم سلام الله علیها بود که وی را به مقامات بالا رساند و این مسیر برای همه مردان و زنان مؤمن تا قیامت گشوده است.