استاد فاضل چنانی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه اطلاع ‌رسانی نشست دوره‌ ای اساتید، به تبیین سه حکمت نورانی از کلمات قصار امیرالمؤمنین علی‌علیه ‌السلام پرداخت.

/270/260/22/

1. پویایی فقه و تغییر احکام مطابق مقتضیات زمان

استاد چنانی در ابتدای این نشست علمی، به تشریح حکمت هفدهم نهج‌البلاغه پرداخت و اظهار داشت: از حضرت علی‌علیه‌السلام در مورد فرمایش رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله که فرمودند: "موهای سفید را تغییر دهید (خضاب کنید) و به یهود تشبه نجویید"، سوال شد. حضرت در پاسخ فرمودند: "پیامبر این سخن را زمانی فرمود که دین در اقلیت بود. اما اکنون که دامنه اسلام گسترش یافته و ثبات و استقرار یافته است، هر کس مختار است به هر رنگ که خواست موی خود را تغییر دهد."

وی در ادامه افزود: این کلام نورانی یک اصل مهم در فقه و اصول را به ما می‌آموزد و آن این که "حکم تابع موضوع است". به این معنا که با تغییر موضوع، حکم آن نیز دگرگون می‌شود. همانگونه که اگر مایعی شراب باشد، حرام است، اما اگر خودبه‌خود به سرکه تبدیل شود، حلال خواهد بود.

این کارشناس دینی با اشاره به مصادیقی از احکام متغیر در فقه پویای شیعه، یادآور شد: فروش خون در گذشته به دلیل نداشتن منفعت عقلایی و نجس بودن، حرام محسوب می‌شد. اما امروز با توجه به نیازی که بیماران برای نجات جان خود به خون و فرآورده‌های خونی دارند، این عمل دارای منفعت حلال و عقلایی شده و از نظر شرع‌شناسان جایز است.

استاد چنانی با تاکید بر تفکیک احکام ثابت و متغیر در اسلام تصریح کرد: اسلام دارای دو دسته احکام است: احکام ثابت که تا قیامت بر جای خود باقی هستند و احکام متغیر که با تغییر شرایط، مقتضیات زمان و مکان دگرگون می‌شوند. دستور پیامبر در مورد خضاب محاسن نیز از این دسته است. امروز که مسلمانان جمعیت عظیمی دارند، کشورهای اسلامی گسترده و امنیت برقرار است، اختیار این مسئله به خود افراد واگذار شده است.

2. دستگیری از مظلومان؛ کفاره‌ای برای گناهان بزرگ

استاد چنانی در ادامه این گفت‌وگو به شرح حکمت بیست و چهارم نهج‌البلاغه پرداخت و ابراز داشت: امیرالمؤمنین علی‌علیه‌السلام می‌فرمایند: "از کفاره‌های گناهان بزرگ، به فریاد بی‌کسان رسیدن و غم‌زدگان را تسلی دادن است." در اسلام، کمک‌های مؤمنانه و دستگیری از نیازمندان جایگاه والایی دارد و ثمرات فراوانی برای زندگی فردی و اجتماعی به همراه دارد.

وی با بیان اینکه تمامی اعمال نیک می‌توانند کفاره گناهان انسان باشند، خاطرنشان ساخت: کفاره به معنای پوشاندن است. نماز، سجده‌های طولانی، زیارت معصومین علیهم‌السلام و درود فرستادن بر پیامبر و آل او، همگی می‌توانند گناهان انسان را بپوشانند. اما حضرت در این حکمت، به مصداقی عالی از کفاره اشاره می‌کنند: "إغاثه ملهوف" یعنی به داد بیچاره رسیدن.

این مفسر نهج‌البلاغه در تشریح این مفهوم افزود: بیچاره کسی است که فقیر است، یا بیمار است، یا زیر بار بدهی مانده است. گاه انسانی غمگین است؛ بیماری، فقر، شکست در تجارت، حبس ناحق یا از دست دادن عزیزی او را اندوهگین کرده است. رسیدن به داد این افراد و تسلی دادن به آنان، کفاره‌ای برای سنگین‌ترین گناهان محسوب می‌شود.

وی در پایان این بخش دعا کرد: خداوند متعال به همه ما توفیق دهد که هم از گناه دوری کنیم و هم اگر لغزشی داشتیم، با چنین اعمال نیکویی آن را بپوشانیم.

3. معیار برتری؛ نه نسب، که عمل صالح است

استاد چنانی در بخش سوم این گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست اساتید، به تبیین حکمت سی و سوم نهج‌البلاغه پرداخت و تصریح کرد: حضرت علی‌علیه‌السلام می‌فرمایند: "هر کس عملش او را از پیمودن مدارج کمال بازدارد، نسبت و فامیلش او را سرعت نخواهد بخشید." این کلام نورانی، یکی از اساسی‌ترین ارکان جهان‌بینی اسلامی را بیان می‌کند.

وی با تاکید بر اینکه در فرهنگ قرآن و عترت، آنچه تعیین‌کننده است عمل انسان است، یادآور شد: نسب و فامیل یک مسئله اجتماعی و تشریفاتی است و هرگز نمی‌تواند جایگزین عمل صالح شود. تاریخ بشریت گواه این حقیقت است که چه بسیار انسان‌های طبقه بالای اجتماعی که به دلیل سستی، تنبلی و ندانم‌کاری به پست‌ترین درجات سقوط کردند و در مقابل، چه بسیار افراد فرو دست که با کار و تلاش و پشتکار به قله‌های رفیع کمال و پیشرفت رسیدند.

استاد چنانی با ذکر مصادیق تاریخی، تأکید کرد: «جعفر کذاب از خاندان بنی‌امیه و یا فرزند نوح پیامبر، از طبقات بالای اجتماعی بودند، اما به دلیل عملکرد بدشان در زمره اشقیا و گمراهان قرار گرفتند. در نقطه مقابل، فردی مانند سعد بن عبدالملک که از همان خاندان بنی‌امیه است، به دلیل عملکرد درست و ایمان خود، در شمار یاران راستین اهل بیت علیهم‌السلام جای گرفت.»

وی خاطرنشان کرد: این پیام مهم نهج‌البلاغه به ما می‌آموزد که برای رسیدن به قرب الهی و سعادت ابدی، تنها باید به عمل خود تکیه کنیم و از فرصت‌های عمر برای کسب فضایل بهره بگیریم. خداوند همه ما را از زمره اهل عمل صالح قرار دهد.