به مناسبت فرا رسیدن بیست و پنجم شعبان، و سالگرد ارتحال امامزاده ناصرالحق، استاد احمد قاسمی، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «تکریم مادر این امامزاده واجب التعظیم» پرداخت.

/270/260/20/

۱- جایگاه مادر در قرآن: کنار توحید

آیه اول (سوره اسراء، آیه 23)

این خطیب حرم حضرت معصومه سلام الله علیها در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در در سوره مبارکه اسراء، آیه 23 می خوانیم: «وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا ۚ إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِندَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا؛ پروردگارت فرمان داده جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید…» (اسراء، آیه 23) بزرگان تفسیر گفته‌اند: قرار گرفتن «احسان به والدین» بلافاصله بعد از توحید، نشانه عظمت فوق‌العاده  مادر است.

آیه دوم (سوره لقمان، آیه 14)

استاد قاسمی اظهار داشت: آیه 14 از سوره مبارکه لقمان در خصوص تأکید ویژه بر تکریم مادر است؛ آنجا که می فرماید: «وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ؛ ما انسان را به نیکی به پدر و مادر سفارش کردیم؛ مادرش او را با رنجی بر رنج حمل کرد و از شیر گرفتنش دو سال است…» (لقمان: 14) می بینیم که در این آیه شریفه خدای متعال، تنها سختی مادر را توضیح می‌دهد، و به پدر اشاره نمی کند.

2- جایگاه مادر در روایات: مقدم بر همه انسان‌ها

استاد حوزه علمیه قم ابراز داشت: در حدیثی معروف می خوانیم: «جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَحَقُّ النَّاسِ بِحُسْنِ صَحَابَتِي؟ قَالَ: أُمُّكَ. قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: أُمُّكَ. قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: أُمُّكَ. قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: ثُمَّ أَبُوكَ؛ چه کسی شایسته‌ترین فرد برای نیکی من است؟ فرمود: مادرت… مادرت… مادرت… سپس پدرت.» (صحیح بخاری، کتاب الأدب، حدیث 5971؛  صحیح مسلم، حدیث 2548)؛ به عبارت دیگر، حق مادر، سه برابر حقّ پدر است.

3- جایگاه مادر در مسیر بهشت

وی افزود: روایتی است که می فرماید: بهشت زیر پای مادران است؛ «الْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ» (سنن نسائی، کتاب الجهاد، حدیث 3104؛ مسند احمد، ج 3 ص 429)

4- جایگاه مادر در روایات اهل‌بیت

استاد قاسمی افزود: در جلد دوم از کتاب شریف کافی حدیثی از امام صادق علیه‌السلام درباره نیکی به مادر می خوانیم: «قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِي صلی الله علیه و آله و سلم: مَا حَقُّ الْوَالِدَيْنِ؟ قَالَ: هُمَا جَنَّتُكَ وَنَارُكَ؛ پدر و مادر تو بهشت و جهنم تو هستند.»

مادر از نگاه حضرت موسی در قرآن

استاد حوزه علمیه قم اظهار داشت: موضوع «مادر از نگاه حضرت موسی علیه السلام» یکی از زیباترین و عمیق‌ترین جلوه‌های عظمت مادر در قرآن است؛ چون قرآن تنها مادری که داستانش با جزئیات آمده، مادر حضرت موسی است؛ و این موضوع، خودش نشان‌دهنده جایگاه ویژه مادر است. قرآن سه صحنه بزرگ از زندگی مادر موسی را بیان می‌کند:

1- الهام الهی به مادر

2- امتحان سخت رها کردن کودک در رود

3- بازگشت معجزه‌آساى فرزند به آغوش مادر

این داستان در سوره قصص آیات 7 تا 13 آمده است.

۱- مادر؛ محل الهام الهی

وی افزود: در سوره قصص آیه 7 می خوانیم: «وَأَوْحَيْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلَا تَخَافِي وَلَا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ؛ به مادر موسی الهام کردیم: او را شیر بده، و هنگامی که بر او ترسیدی، او را در رود بینداز و نترس و غمگین نباش؛ ما او را به تو بازمی‌گردانیم و از پیامبرانش قرار می‌دهیم.»

استاد قاسمی افزود: قرآن نگفت «الهام کردیم به پدر موسی». گفت: به مادر موسی وحی کردیم.  مفسران می‌گویند: این «وحی» یعنی الهام قلبی الهی؛ یعنی مادر آن‌قدر پاک و آماده بود که قلبش محل الهام خدا شد.

۲- سخت‌ترین امتحان یک مادر در تاریخ

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: باید دید که خدا از مادر موسی چه خواست. سربازان فرعون همه نوزادان پسر را می‌کشتند. خدا به یک مادر گفت: فرزندت را در رود نیل بینداز! این بزرگ‌ترین امتحان اعتماد یک مادر به خداست. آیه ادامه می‌دهد: «فَأَلْقَتْهُ فِي الْيَمّ؛ او را در رود انداخت…» این جمله کوتاه است، اما پشت آن اشک و اضطراب و توکل نهفته است.

۳- قلب مادر؛ نزدیک بود از هم بپاشد

وی افزود: در سوره قصص آیه 10 می خوانیم: « وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا ۖ إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا؛ قلب مادر موسی تهی شد و نزدیک بود راز را فاش کند، اگر ما دلش را استوار نکرده بودیم. قرآن می‌گوید: خدا دل مادر را محکم کرد.»  یعنی: شدت اضطراب مادر آن‌قدر زیاد بود که خدا شخصاً قلب او را آرام کرد.

۴- بازگشت معجزه‌آسای فرزند به آغوش مادر

استاد قاسمی خاطرنشان کرد: در سوره قصص، آیه 12، داستان به اوج زیبایی می‌رسد؛ موسی به قصر فرعون رسید، اما: «وَحَرَّمْنَا عَلَيْهِ الْمَرَاضِعَ مِن قَبْلُ؛ ما همه زنان شیرده را بر او حرام کردیم.»  یعنی: هیچ زنی را قبول نمی‌کرد! خواهر موسی گفت: آیاخانواده‌ای را نشان دهم که او را نگهداری کنند؟ و نتیجه را سوره قصص آیه 13 بیان می دارد؛ «فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ؛ او را به مادرش بازگرداندیم تا چشمش روشن شود و اندوهگین نباشد.» بهر حال از نگاه قرآن، مادر موسی:

1- محل الهام خداست

2- نماد توکل مطلق است

3- قلبش مورد حمایت مستقیم خداست

4- خدا وعده می‌دهد فرزند را به او برمی‌گرداند

و زیباترین جمله: «كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا؛ تا چشم مادر روشن شود؛ به عبارت دیگر، هدف الهی، خوشحال کردن  مادر است.

مادر از نگاه حضرت عیسی در قرآن

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: «مادر از نگاه حضرت عیسی علیهما السلام» نیز یکی از لطیف‌ترین جلوه‌های عظمت مادر در قرآن است؛ چون در داستان عیسی، محور اصلی زندگی او حضرت مریم سلام الله علیها است. قرآن درباره هیچ مادری به اندازه مریم سخن نگفته است. در قرآن، در سوره مریم از آیات 27 تا 32 به سه نکته بزرگ درباره رابطه عیسی علیه السلام و مادرش اشاره شده است:

1- دفاع معجزه‌آسای عیسی از مادر در بدو تولد

2- معرفی خود با نام مادر (عیسی بن مریم)

3- سفارش الهی به نیکی به مادر

۱ بزرگ‌ترین دفاع تاریخ از یک مادر

وی افزود: در آیات 27 و 28 از سوره مریم می خوانیم که وقتی حضرت مریم با نوزاد به شهر برگشت، مردم تهمت زدند: «يَا مَرْيَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَيْئًا فَرِيًّا يَا أُخْتَ هَارُونَ مَا كَانَ أَبُوكِ امْرَأَ سَوْءٍ وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّ؛ ای مریم! کار بزرگی انجام دادی! پدرت بد نبود، مادرت بدکار نبود!»  یعنی مردم به پاکدامنی مریم تهمت زدند. مریم سکوت کرد و به نوزاد اشاره نمود.

۲- اولین سخن عیسی: دفاع از مادر

استاد حوزه علمیه قم بیان کرد: در سوره مریم آیه 30 می خوانیم: «قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا؛ کودک در گهواره سخن گفت!» اما مهم‌ترین بخش درباره مادر، سوره مریم آیه 31 است؛ آنجا که می فرماید: «وَ بَرًّا بِوَالِدَتِي وَ لَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا؛ خدا مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و مرا زورگو و شقی قرار نداده است.» به عبارت دیگر، اولین سخنان رسمی عیسی درباره رسالتش، عبارتند از: بنده خدا بودن، پیامبر بودن و نیکی به مادر؛ به عبارت دیگر، نشانه پیامبری، نیکی به مادر است.

۳ عیسی همیشه با نام مادر معرفی می‌شود

وی اظهار داشت: در قرآن 23 بار می‌خوانیم: «عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ» مفسران درباره علت این تکرار، می گویند برای بزرگداشت مریم و نشان دادن عظمت مادر بوده است. هیچ پیامبری در قرآن این‌گونه با نام مادر معرفی نشده است.

۴- مادر، نشانه الهی در کنار پیامبر

استاد قاسمی خاطرنشان کرد: در سوره مؤمنون آیه 50 می خوانیم: «وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً؛ ما عیسی و مادرش را یک نشانه الهی قرار دادیم.» دقت بشود که خداوند متعال نگفت فقط عیسی نشانه است؛ بلکه فرمود عیسی و مادرش نشانه الهی هستند. یعنی: مادر در کنار پیامبر، آیه الهی است.

مادر از نگاه حضرت لقمان در قرآن

این خطیب حرم حضرت معسومه سلام الله علیها اظهار داشت: «مادر از نگاه حضرت لقمان» نیز  بسیار زیبا و مستقیم در قرآن آمده است؛ چون تنها جایی که حضرت لقمان به فرزندش وصیت می‌ کند، بلافاصله خدا سخن را به حق مادر پیوند می‌زند. این نشان می‌دهد که در تربیت لقمانی، محور اصلی بعد از توحید مادر است. چه اینکه در سوره لقمان آیات 12 تا 1۹ به این مطلب می رسیم.

1- بلافاصله بعد از توحید، سفارش به مادر

وی افزود: سوره لقمان آیه 13 (سخن لقمان درباره توحید) می خوانیم: «يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ؛ پسرم! به خدا شرک نورز، که شرک ظلم بزرگی است.» بلافاصله آیه بعد درباره مادر نازل می ‌شود.

2- تأکید ویژه قرآن بر رنج مادر

استاد قاسمی خاطرنشان کرد : در سوره لقمان آیه 14 می خوانیم: «وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَ فِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ؛ ما انسان را به پدر و مادر سفارش کردیم؛ مادرش او را با رنجی بر رنج حمل کرد و از شیر گرفتنش دو سال است؛ سپاسگزار من و پدر و مادرت باش.» نکته تربیتی بسیار مهم آن است که لقمان درباره توحید سخن گفت، و خدا بلافاصله درباره مادر سخن گفت. یعنی در تربیت الهی، بعد از خدا، مادر.قرار دارد.

3- چرا قرآن فقط سختی مادر را گفت؟

وی اظهار داشت: در این آیه، از سختی پدر سخنی نیست؛ بلکه فقط از مادر و بارداری و از ضعف روی ضعف و شیردهی دو ساله سخن گفته است؛ مفسران می‌گویند: این آیه یعنی اگر می‌خواهی قدر والدین را بدانی، رنج مادر را ببین.

4- پیوند شکر خدا و شکر مادر

استاد حوزه علمیه قم ابراز داشت: در پایان آیه می خوانیم: «أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ؛ سپاسگزار من و پدر و مادرت باش.» نکته عمیق تربیتی آن است که خدا شکر خودش را کنار شکر والدین قرار داد. یعنی ناسپاسی نسبت به مادر، مساوی با نقص در شکر خدا است.

5- حتی اگر والدین مخالف دین باشند…

وی افزود: در سوره لقمان آیه 1۹ می خوانیم: «وَ إِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي فَلَا تُطِعْهُمَا وَ صَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا؛ اگر تلاش کردند که به من شرک بورزی، اطاعتشان نکن؛ اما در دنیا با آنان به نیکی معاشرت کن.» نکته تکان‌دهنده آنجاست که حتی اگر والدین مشرک باشند، البته اطاعت در گناه نهی  شده است؛ اما احترام و نیکی همیشه واجب است. این اوج نگاه لقمانی به مادر است. در مدرسه تربیتی لقمان:

1- بعد از توحید، سفارش به مادر

2- یادآوری رنج‌های مادر

3- شکر مادر کنار شکر خدا

4- نیکی به مادر حتی اگر مخالف دین باشد

و زیباترین جمله آیه: «حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ؛ مادر او را با رنجی بر رنج حمل کرد.»

تعظیم و تکریم مادر در نگاه متون روایی شیعی

استاد قاسمی خاطرنشان کرد: احادیث فراوانی داریم که اظهار خضوع، تواضع، بوسیدن، نگاه محبت‌آمیز و  در برابر والدین را سفارش می‌کنند؛ و فقها از همین مجموعه، استحباب دست‌بوسی و حتی پای‌بوسی  والدین را برداشت  کرده‌اند

1- اصل قرآنی: نهایت تواضع در برابر مادر

خطیب حرم حضرت معصومه سلام الله علیها اظهار داشت: در سوره مبارکه سوره اسراء آیه 24 می خوانیم: « وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ؛ بال فروتنی و تواضع را از روی رحمت در برابرشان فرود آور.»  مفسران شیعه (مانند علامه طباطبایی) می‌گویند: «خفض جناح الذل» یعنی نهایت خضوع و نهایت ادب و نهایت تکریم؛ که دست‌بوسی و پای‌بوسی یکی از  مصادیق روشن همین آیه است.

 2- بوسیدن والدین در روایات شیعه

وی افزود: در حدیثی از امام صادق علیه‌السلام می خوانیم: «قَبِّلْ يَدَ أَبِيكَ وَأُمِّكَ؛ دست پدر و مادرت را ببوس.» (مستدرک الوسائل، ج 15، ص 203) این روایت صریح‌ترین سند در استحباب دست‌بوسی مادر است.

3- ثواب نگاه محبت‌آمیز به مادر

استاد قاسمی خاطرنشان کرد: در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می خوانیم: «مَنْ نَظَرَ إِلَى وَالِدَيْهِ نَظَرَ رَحْمَةٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِكُلِّ نَظْرَةٍ حَجَّةً مَبْرُورَةً؛ گفتند: اگر هر روز؟ فرمود: «وَ إِنْ نَظَرَ فِي كُلِّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ؛ اگرچه روزی صد بار  به صورت والدین نگاه کند.» (بحارالأنوار، ج 74، ص 73).  وقتی نگاه محبت‌آمیز مساوی با حجّ باشد، پس بوسیدن دست، اوج محبت خواهد بود.

 4- تواضع عملی امامان نسبت به مادر

وی یادآور گردید: روایت از امام سجاد علیه‌السلام می خوانیم: «كَانَ يَخَافُ أَنْ تَسْبِقَ يَدُهُ إِلَى مَا سَبَقَتْ عَيْنُ أُمِّهِ إِلَيْهِ» (الکافی، ج2، ص163) امام حتی از جلوتر غذا خوردن از مادر پرهیز داشت؛ پس دست‌بوسی و اظهار احترام، کاملاً در همین مسیر است.

 5 نظر فقهای شیعه

استاد حوزه علمیه قم تأکید کرد: فقهای شیعه تصریح کرده‌اند که: دست‌بوسی مؤمن، مستحب است؛ دست‌بوسی والدین، مستحب مؤکد است.دست‌بوسی مادر افضل است. در فقه شیعه هر کاری که مصداق تعظیم و تکریم والدین باشد، مستحب است. در نگاه تشیع، قرآن نسبت به والدین  و مخصوصا مادر، فرمان به نهایت تواضع داده است؛ چه اینکه در حدیث می خوانیم: «دست پدر و مادر را ببوس»؛  سیره امامان نیز بر اوج ادب نسبت به مادر تأکید دارند؛ و نظر فقها، استحباب مؤکد دست‌بوسی است. بنابراین، دست‌بوسی مادر یک رفتار مستحب، اخلاقی و مورد تأکید در فرهنگ شیعه است.

مادر امامزاده ناصرالحق

استاد احمد قاسمی خاطرنشان کرد: اکنون  که عظمت‌ مادر را در  یک نگاه اجمالی  از  قرآن و حضرت موسی و عیسی و لقمان و تشیع  ملاحظه کردیم، باید بیان کرد که مادر امامزاده ناصرالحق چه جایگاهی دارند. در منابع معتبر تاریخی و نسب‌شناسی درباره مادر امامزاده ناصرالحق (ملقب به ناصر کبیر یا ناصر اطروش) اطلاعات دقیق و قابل استناد نام‌دار طوری که انتظار می رود، متاسفانه وجود ندارد؛ اما منابع معتبر نسبی وضعیت مادر ایشان را مستند گزارش می‌کنند:

 ۱. ویکی‌پدیا (نسخهٔ انگلیسی/ترکیبی تاریخی)

در نسخهٔ مرتبط با ناصرالحق گفته شده که مادرش «ام ولد و کنیزی خراسانی» بوده است. این عبارت نشان می‌دهد که مادر امامزاده ناصرالحق، نام‌برده نشده و فقط مقام اجتماعی او (امّ‌ولد) در نسب ثبت شده است. و این هم جهتِ بودنِ ایشان با هشت امام برجسته شیعه است که مادرانشان ام ولد و یا کنیز بوده اند. «کنتم فی الاصلاب الشامخه و الارحام المطهره لم‌تنجسک الجاهلیه بانجاسها» در این سایت، از این کتابها به عنوان منبع استفاده شده است:

تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، میر ظهیرالدین مرعشی

ریحانة الادب، محمدعلی مدرسی

تاریخ طبری، محمد بن جریر طبری

آل بویه، علی‌اصغر فقیهی

و چند منبع تاریخی دیگر.

 ۲. گزارش خبرگزاری تسنیم (منبع خبری معتبر)

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: در گزارش تسنیم درباره امامزاده ناصرالحق نیز آمده مادرش «ام ولد و مملوکه خراسانیه» بوده است. این گزارش که توسط خبرگزاری رسمی منتشر شده، همان اطلاعات نسبی را بر اساس منابع تاریخی گزارش می‌کند.

 ۳. توضیح اصطلاح «امّ ولد»

وی افزود: در تاریخ اسلام و نسب‌نامه‌ها، واژهٔ «امّ ولد» به زنی گفته می‌شود که: کنیز بوده، فرزندی از شخص معیّن داشته، و پس از تولد فرزند از اهمیت و احترام بیشتری برخوردار می‌شده است. این اصطلاح در بسیاری از نسب‌نامه‌های قدیم به‌جای نام مادر به کار رفته است و به‌خاطر نحوهٔ ثبت اسامی در منابع قدیمی، نام مادران با مقام اجتماعی آنها ثبت می‌شده است، نه نام خاص آنها

استاد قاسمی خاطرنشان کرد: روح چنین مادری که امامزاده ناصرالحق را به دنیا آورده است شاد باشد که بهترین باقیات و صالحات بوده است و تشیع را در منطقه طبرستان ایران با تمام وجود برپا نموده است و احیاگر و مجدِّد احکام الهی بوده است.  قطعا وجود مادری شایسته و بایسته چون ام ولد خراسانی می توانسته است چنین شیرمردی را به عالم ‌اسلام ارزانی دارد؛ شخصیتی که بارگاه او امروز ملجأ خیل عظیم شیعیان شمال ایران و البته بعنوان  زیارتگاه یک حاکم اسلامی  مورد توجه خاص و عام باشد. به پیشگاه مادر او سر تعظیم فرود آورده و توفیق  شناخت و معرفت حقیقت وجودی او را از  خداوند خواستار بوده و مسلک انقلابی او را  در نظام اسلامیمان در ایام پیروزی و ۲۲ بهمن ماه خواهانیم.