استاد احمد باقریان ساروی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «ادلّه منكران علم غيب در غير خدا» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو اظهار داشت: براى انكار علم غيب در غير خدا به آياتى از قرآن استناد شده است:

1. در سوره مبارکه اعراف، خدا به پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود به مردم بگويد: «قُلْ لا أَمْلِكُ لِنَفْسي‏ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا إِلاَّ ما شاءَ اللَّهُ وَ لَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لاَسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَ ما مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلاَّ نَذيرٌ وَ بَشيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ؛ بگو: من قدرتِ [جلبِ‏] سودى و [دفعِ‏] زيانى را از خود ندارم جز آنچه خدا خواهد، و [غيب هم نمى‏دانم‏] اگر غيب مى‏دانستم، يقيناً براى خود ازهر خيرى فراوان و بسيار فراهم مى‏كردم و هيچ گزند وآسيبى به من نمى‏رسيد؛ من فقط براى گروهى كه ايمان مى‏آورند، بيم دهنده و مژده رسانم.» (اعراف: 188)

2. خدای متعال به پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَ ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ؛ بگو: در آسمان‏ها و زمين هيچ كس جز خدا غيب نمى‏داند، و آنان آگاهى ندارند چه زمانى برانگيخته مى‏شوند؟L (نمل: 65)

3. و فرمود: «وَ لِلَّهِ غَيْبُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَ تَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَ ما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ؛ نهان آسمان‏ها و زمين فقط در سيطره دانش خداست، همه كارها به او باز گردانده مى‏شود؛ پس او را بندگى كن و بر او توكل داشته باش، و پروردگارت از آنچه انجام مى‏دهيد، بى‏خبر نيست.» (هود: 123)

4. و فرمود: «إنَّ اللّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَ يَعْلَمُ ما فِى الأرْحامِ وَ ماتَدْرى نَفْسٌ ماذا تَكْسِبُ غَدا وَ ما تَدْرى نَفْسٌ بِأىِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إنَّ اللّهَ عَليمٌ خَبيرٌ؛ نزد خدا دانش روز رستاخيز است و باران را مى‏باراند و آنچه در درون رحمها است مى‏داند و هيچ‏كس نمى‏داند در چه سرزمينى مى‏ميرد، خدا بسيار داناى آگاه است» (لقمان: 34)

5. و به پيامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «قُلْ ما كُنْتُ بِدْعا مِنَ الرُّسُلُ وَ لا أَدْرى مايُفْعَلُ بى وَ لا بِكُمْ...؛ به آنان بگو من راه تازه‏اى بر خلاف پيامبران پيشين بر نگزيده‏ام و نمى‏دانم با من و شما چه خواهد شد...». )الاحقاف: 9(

6. و نیز در وصف خدا فرمود: «عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى‏ غَيْبِهِ أَحَداً؛ دانای به غیب است و غیب خود را برای کسی آشکار نمی کند». (سوره جن: 26)

استاد باقریان ساروی خاطرنشان کرد: امام صادق علیه السلام فرمود: «فوالله الذی لا اله الا هو ما أعلم الغيب ولا آجرنی الله فی أمواتی ولا بارك لی فی احيائي ان كنت قلت له... ولقد قاسمت مع عبدالله بن الحسن حائطا بینی و بینه فأصابه السهل و الشرب و اصابنی الجبل، فلو كنت أعلم الغيب لاصابنی السهل و الشرب و أصابه الجبل؛ سوگند به خدایی که جز او خدایی نیست من غیب نمی دانم و خدا در مورد مردگانم مرا پناه ندهد و در مورد زندگانم به من برکت ندهد اگر من این سخن را به او  [عبد الله بن حسن] گفته باشم... من با عبد الله بن حسن باغی را تقسیم کردیم، سهم من زمین هموار و قابل آبیاری و سهم او کوه شد، اگر من دانای به غیب بودم قسمت هموار و قابل آبیاری به من و قسمت کوه به او می رسید». (اختیار معرفة الرجال معروف به رجال کشی ج ۱ ص ۲۹۲ یا ج ۲ ص ۵۷۹).

پاسخ كلّى به أدلّه منكران

استاد درس خارج حوزه افزود: در علم اصول فقه بيان شده است كه يك دليل لفظى - آيه قرآن يا روايت - اگر به صورت عام يا مطلق چيزى را نفى كند و دسته‏اى ديگر به ظاهر در نگاه بدوی با دسته نخست در تناقض بوده و آنچه را در دسته نخست نفى شده است براى موارد و يا افرادى اثبات كند، براى رفع تناقض بدوى بايد دليل اول را اگر عام بود با دليل دوم تخصيص بزنيم و اگر دليل اوّل مطلق بود با دليل دوّم مقيّد كنيم و اگر هر دو دليل مطلق بودند، هر دو را مقيّد نماييم؛ از اين راه آن تناقض بدوى ظاهری ميان دو دليل برطرف مى‏گردد.

وی اضافه نمود: در باره علم غيب نيز همين روش را به كار مى‏گيريم؛ يعنى مى‏گوييم: مقصود از آياتى كه علم غيب را به خدا اختصاص مى‏دهد و وجود آن در جز او را نفى مى‏كند اين است كه علم ذاتى به امور غيبى و پنهانى از آنِ خدا است، چنان‏كه در توقيع امام زمان علیه السلام به محمّد بن هلال كرخى آمده است: «يا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِىٍّ! تعالَى اللّهُ عمّا يَصِفُونَ سُبْحانَهُ وَ بَحَمْدِهِ، لَيْسَ نَحْنُ شُرَكاءَ فى عِلْمِهِ وَلا فى قُدْرَتِهِ، بَلْ لايَعْلَمُ الْغَيْبَ غَيْرُهُ...؛ اى محمد بن على! خدا از آنچه آنان وصف مى‏نمايند والاتر است، او منزّه از آن اوصاف است و ستايش او را سزا است، ما شريكان در علم و قدرت او نيستيم، بلكه جز او هيچ‏كس علم غيب نمى ‏داند» (بحار الانوار، ج 25، ص 266 – 267(.

این استاد حوزه علمیه قم اظهار داشت: امّا مقصود از آياتى كه در آنها براى برخى از پيامبران الهى علم غيب ثابت شده است، چنان‏كه در برخى از آيات تصريح شده است، با اذن خدا است و حضرت يوسف به دو هم بند زندانى خود گفته بود كه علم او با تعليم پروردگارش بوده است.

وی ابراز داشت: علامه مجلسى رحمه الله در اين باره نوشته است: «مقصود از نفى علم غيب از آنان [امامان علیهم السلام] اين است كه بدون وحى و الهام نمى‏دانند؛ أمّا آنچه با وحى و الهام باشد نفى آن ممكن نيست، زيرا عمده معجزات انبيا و اوصيا علیهم السلام خبر دادن از امور غيبى است».(بحار الانوار، ج 25، ص 268(.

استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: سفسطه كنندگان سلفى ناآگاه از فنّ اجتهاد، بدون در نظر گرفتن آيات و روايات مخصِّص و مقيِّد و تنها با توجه به آيات عام و مطلق بر شيعه خرده مى‏گيرند، در حالى كه اگر سخن شيعه را بخواهند نپذيرند كج‏راهه به تناقض در آيات قرآن قايل مى‏شوند و از سوى ديگر جاهلانه شيعه را به غلوّ متّهم مى‏كنند، اين در حالى است كه وجود علم غيب در پيامبر صلی الله علیه وآله در منابع فراوان اهل سنّت آمده و در اين زمينه و نيز در باره ديگر كرامات او صلی الله علیه وآله كتاب‏هايى به عنوان «دلائل النبوه» نوشته‏اند كه يكى از آنها تأليف بيهقى است.

وی خاطرنشان کرد: امامان معصوم علیهم السلام به ترتيب از على علیه السلام و امامان پس از وى پرورش يافته مكتب نبوّت هستند و بسيارى از آنچه كه جبرئيل با فرمان خدا به پيامبر صلی الله علیه وآله تعليم داده است، با تعلیم پیامبر صلی الله علیه واله به على علیه السلام؛ سپس از سوى هر امامى به امام پس از وى منتقل شده است، افزون بر اين‏كه طبق آيات پيشين، به سبب تقواى الهى از تعليم ويژه خدا بهره مى‏برند و طبق آيه تطهير شرط اساسى بهره بردن از معارف بلند قرآن را كه طهارت است، دارا هستند.

استاد باقریان افزود: طبق خیرهای مستفیض شیعه و سنی علی علیه فرموده بود «سلونی قبل أن تفقدونی». (ذهبى، تاريخ الاسلام 3: 638؛ ابن مردويه، مناقب على بن ابى‏طالب (ع): 87، ح 76؛ محب طبرى، مناقب الامام امير المؤمنين على (ع)  من الرياض النضره: 190؛ مختصر ذخائر العقبى: 136؛ باعونى، جواهر المطالب 1، ب 32: 204؛ احمد حنبل، فضائل اهل البيت من كتاب فضائل الصحابه: 153، ح 222؛ بكرى، فيض الملك العلاّم: 62؛ خوارزمى، المناقب: 90 - 91، ح 83؛ متقى هندى، كنز العمّال 13: 130 - 131، ح 36415؛ صالحى شامى، سبل الهدى والرشاد 11: 288؛ ابن عساكر، تاريخ مدينة دمشق 42: 399؛ صنعانی، الروضة الندیه:223؛ ایجي، فضائل الثقلین من توضیح الدلائل:274؛ نووی، تهذیب الأسماء واللغات الجزء الاول من القسم الاول: 346) امیرالمؤمنین (علیه السلام) به مردم كوفه فرمود: «اى مردم! پيش از اينكه مرا از دست بدهيد از من بپرسيد، زيرا من به راه‏هاى آسمان داناتر از راه‏هاى زمين هستم». (نهج البلاغه، صبحى، خ 189، فراز سوم؛ ابن طلحه، مطالب السؤول:77). در این صورت اگر از او در باره امور غیبی را هم می‌پرسیدند لازم بود پاسخ بدهد، زیرا سخن امام علیه السلام هیچ قید و شرطی ندارد و فقط عرش حدا استثنا شده است.