استاد حسین عبداللهی، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع « سه گونه سنت‌های تاریخی در قرآن از منظر شهید صدر» پرداخت.

/270/260/22/

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: سؤال مطرح می شود که سنت‌ها در قرآن به چه شکل و صورتی مطرح شده‌اند؟ شهید صدر با بررسی دقیق، سه صورت عمده را استخراج و معرفی می‌کند.

۱. صورت اول: قضایای شرطی (رابطه شرط و جزا)

استاد عبداللهی اظهار داشت: نخستین صورت، «قضایای شرطی» است. در این صورت، قرآن رابطه‌ ای ضروری و قطعی مانند رابطه شرط و جزا را بین دو پدیده تاریخی بیان می‌کند؛ مانند قانون طبیعت که حرارت صد درجه شرط جوشیدن آب است. این قوانین به ما می‌گویند اگر فلان شرط محقق شود، فلان جزا قطعاً رخ خواهد داد، اما درباره زمان و زمینه‌های تحقق شرط سخن نمی‌گویند.

وی افزود: فایده این قوانین شرطی در زندگی انسان بسیار بزرگ است. وقتی انسان بداند برای رسیدن به نتیجه مطلوب (جزا) چه شرطی لازم است، می‌تواند حساب‌شده عمل کند و نیازهایش را برطرف نماید. مثال قرآنی این صورت، آیه ۱۱ سوره رعد است: «إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ». تغییر وضعیت ظاهری یک ملت، منوط و مشروط به تغییر درونی آنهاست. این یک قانون الهی تخلف‌ناپذیر است.

این استاد حوزه با اشاره به تفسیر شهید مرتضی مطهری از این آیه گفت: ایشان تأکید می‌کرد که این آیه رمز پیشرفت و انحطاط ملت‌هاست. هیچ ملتی از بدبختی به خوشبختی نمی‌رسد، مگر آنکه عوامل بدبختی را از درون تغییر دهد و بالعکس. برای نمونه، اگر از ضعف مسلمانان در برابر دشمنان گلایه داریم، پاسخ قرآن این قانون است: خدا قانونش را عوض نمی‌کند، ما باید خودمان را تغییر دهیم.

۲. صورت دوم: قضایای قطعی فعلیه (سنن حتمی جاری)

وی در تشریح صورت دوم سنت‌های تاریخی گفت: این صورت به شکل قضایای قطعی فعلیه است. برخلاف قضایای شرطی که حالت انتظاری دارند، در اینجا چرخه انجام شده است؛ مانند خورشید‌گرفتگی در روز خاص. این سنن در زمان مقرر خود رخ می‌دهند، خواه انسان بخواهد یا نه. برخی فلاسفه غرب به اشتباه گمان کرده‌اند این سنن با آزادی اراده انسان در تناقض است، اما شهید صدر نشان می‌دهد که این‌گونه نیست و انسان در چارچوب این سنن می‌تواند آزادانه عمل کند.

۳. صورت سوم: کشش‌ها و گرایش‌ها

استاد عبداللهی صورت سوم را این گونه توضیح داد: برخی سنن تاریخی به صورت «کشش‌ها و گرایش‌ها» در زندگی و تاریخ انسان اثر می‌گذارند. این‌ها قانون تخلف‌ناپذیر نیستند، بلکه گرایش‌هایی هستند که انسان می‌تواند با آنها مبارزه و تا حدی آنها را مهار کند، اما نه به طور کامل و همیشگی. مانند گرایش جاذبه زمین؛ شما می‌توانید مدتی با پرتاب سنگ به بالا با آن مقابله کنید، اما در نهایت سنگ بازمی‌گردد.

وی مثال دیگر را گرایش زن و مرد به تشکیل خانواده و تولید نسل دانست و گفت: انسان می‌کوشد این گرایش طبیعی را به شکل‌هایی مثل هم‌جنس‌گرایی تغییر دهد، اما طبق تحلیل شهید صدر، تعطیل کردن طولانی‌مدت این سنت گرایشی، ممکن است در درازمدت بقای نسل بشر را با مخاطره روبرو کند. این‌گونه سنن، انعطاف‌پذیر اما شکست‌ناپذیر در بلندمدت هستند.

نمونه قرآنی سنت شرطی: نهادینه شدن فساد و انحطاط جوامع

استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود به آیه ۱۶ سوره اسراء اشاره کرد: «وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا». وی توضیح داد: این آیه نیز یک سنت تاریخی شرطی را نشان می‌دهد. هنگامی که جامعه‌ای به مرحله اتراف و ثروت‌اندوزی بی‌حد می‌رسد و خواص آن (مترفین) به فسق و فجور روی می‌آورند، این فساد در بطن جامعه نهادینه و سرایت می‌کند و سرانجام، آن جامعه مستحق هلاکت و سقوط می‌شود.

مصداق عینی: سقوط اندلس اسلامی

این استاد حوزه برای روشن‌تر شدن بحث،نمونه تاریخی سقوط اندلس اسلامی را برشمرد و گفت: تمدن درخشان اسلامی در اندلس زمانی سقوط کرد که دشمنان با درک این سنت الهی، به جای حمله نظامی مستقیم، با ترویج فساد اخلاقی، شرابخواری، قمار و بی‌بندوباری در میان جوانان و خواص جامعه، روحیه غیرت و شرف را از مسلمانان گرفتند. جامعه از درون فاسد شد و سپس سقوط کرد. ترجمه مرحوم عبدالحسین آیتی از تاریخ اندلس، این روند را به خوبی نشان می‌دهد.

جمع‌بندی و تأکید بر عمل به وظیفه

استاد عبداللهی در پایان خاطرنشان کرد:شهید صدر با این تقسیم‌بندی سه‌گانه می‌خواهد به ما بیاموزد که اولاً قوانین و سنت‌های حاکم بر تاریخ و جامعه را بشناسیم. ثانیاً بدانیم در برابر هر کدام چه موضعی باید بگیریم. آیا با یک قانون تخلف‌ناپذیر شرطی روبرو هستیم که باید شرطش را فراهم کنیم؟ یا با یک گرایش ریشه‌دار که می‌توان موقتاً با آن مقابله کرد؟ شناخت این صور سه‌گانه، ما را از عمل کورکورانه و انتظار معجزه برای تغییر شرایط بازمی‌دارد و به تلاش حساب‌شده و مبتنی بر علم هدایت می‌کند.