استاد احمد عابدی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «بررسی اهمیت دو تفسیر "مجمع‌البیان" و "المیزان" و پاسخ به برخی شبهات» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو با اشاره به جایگاه ارزشمند مجمع البیان مرحوم طبرسی خاطرنشان کرد: مناقشه‌ ای در اعتبار این تفسیر در میان علمای اسلامی نیست. به یاد دارم پیامی از یک بزرگوار از یزد دریافت کردم که حکایت می ‌کرد حدود بیست سال پیش در کشور موریتانی با عالمی اهل سنت دیدار داشته که تفسیرش بسیار مورد اقبال مردم بود. وقتی از او پرسیده بودم که منبع این علم گسترده‌ تفسیری چیست، آن عالم، پسرش را فرستاد و کتاب "مجمع‌ البیان" را آورد و گفت: "هر چه دارم از این کتاب است و این کتاب مرا به یک مفسر تبدیل کرد." این روایت به خوبی نشان‌ دهنده‌ عظمت و جایگاه فرامذهبی این اثر است.

وی افزود: "مجمع‌البیان" یک تفسیر کاملاً معتبر و تأثیرگذار است. چه اینکه المیزان علامه طباطبایی از جایگاه والایی برخوردار است. البته گاهی انتقاداتی مبنی بر عدم نوآوری در این تفسیر مطرح می‌شود. متأسفانه گاهی ادعاهای بی‌اساس و بی‌ انصافانه ‌ای درباره‌ "المیزان" مطرح می ‌شود. ادعا شده که این تفسیر فاقد مطالب ابتکاری است و عمده‌ آن نقل‌ قول از دیگران است و حتی بخش‌ های محدودی که حرف جدید دارد، از "فتوحات مکیه" ابن عربی گرفته شده است. این ادعاها به کلی نادرست و بی ‌انصافانه است.

استاد عابدی در ادامه بیان کرد: دلایل متعددی برای این کلام وجود دارد؛ همان ‌طور که "تفسیر طبری" که تماماً نقل روایت است، به دلیل گزینش و چینش خاص روایات، یک اثر اجتهادی محسوب می‌ شود، نقل ‌قول‌ های علامه طباطبایی نیز با دقت و اجتهاد انتخاب شده و در بسیاری از موارد، پاسخ ‌ها و تحلیل ‌های کاملاً جدیدی به آن نقل ‌قول‌ها ارائه می‌ کند که حاصل نبوغ خود علامه است.

وی ابراز داشت: ادعای اقتباس از "فتوحات مکیه" کاملاً غیرواقعی است. هر کس که هر دو کتاب را مطالعه کند، می‌ فهمد که مطالب "المیزان" کاملاً بدیع و مستقل است. علامه طباطبایی به مسائلی پرداخته که در تاریخ تفسیر بی‌ سابقه است؛ مانند بحث‌ های عمیق درباره‌ هویت و تاریخ حضرت عیسی (ع) یا چگونگی شکل ‌گیری زبان و تاریخ در جوامع بشری. این مباحث را در هیچ کتاب دیگری، از جمله فتوحات مکیه، نمی ‌یابید.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: این ادعا که "المیزان" تنها در جاهایی که تفسیر "المنار" سخن گفته، مطلب دارد نیز نادرست است. الگوی تمرکز بر نیمه‌ اول قرآن و اجمال‌ گویی در نیمه دوم، یک سبک رایج در بسیاری از تفاسیر بزرگ، مانند "تبیان" شیخ طوسی و حتی "مجمع‌البیان" است و دلیل آن، عدم تکرار مطالب مشابه در آیات است. این امر ربطی به وابستگی به "المنار" ندارد.

وی تأکید کرد: نوآوری "المیزان" چند لایه است:

ایده‌ های کاملاً جدید: همان‌طور که گفتم، طرح موضوعات بی‌سابقه.

بیان و تقریر نو: ارائه‌ نگاهی جدید و سیستماتیک به مسائل قدیمی.

طرح احتمالات نو: بررسی همه‌ زوایای ممکن برای یک آیه، حتی آن‌هایی که به ذهن دیگران نرسیده.

وسعت منابع: علامه طباطبایی دایره‌ نقد و بررسی خود را به منابع کهن محدود نکرده و از اندیشه‌ های متکلمان، فلاسفه و عرفای مختلف بهره برده است.

استاد احمد عابدی خاطرنشان کرد: به طور خلاصه، هم "مجمع ‌البیان" و هم "المیزان" از گران ‌قدرترین میراث تفسیری شیعه و اسلام هستند. اما تفسیر "المیزان" علامه طباطبایی یک اثر کاملاً ابتکاری، ژرف و بی‌ نظیر است که کوچک‌ شمردن آن، نادیده گرفتن زحمات یک عمر تلاش علمی یک نابغه است. هر طالب علم جدی برای درک عمق معارف قرآن، ناگزیر از مطالعه‌ این اثر عظیم است.