استاد احمد فربهی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به تبیین ویژگی ‌های منحصر به فرد احادیث اهل بیت (علیهم‌السلام) و شیوه ‌های صحیح تبلیغ، دفاع و مناظره بر اساس این میراث گرانقدر پرداخت.

/270/260/21/

ویژگی ذاتی و شکلی احادیث اهل بیت (ع): "صعب مستصعب"

این استاد حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: احادیث اهل بیت (ع) به صورت "صعب مستصعب" توصیف شده‌ اند. این عبارت به این معناست که این احادیث، سنگین و صعب هستند؛ به عبارت دیگر، از لحاظ محتوایی بسیار عمیق، ژرف و فراتر از درک عادی هستند؛ از سوی دیگر، احادیث اهل بیت (ع) سنگین و مستصعب دیده می ‌شوند و هر کس که با آنها مواجه شود، حتی با یک نگاه، این سنگینی و عظمت را درک می ‌کند. این مفهوم از واژه "استفعال" گرفته شده که به معنای "دیدن چیزی بر یک وصف" است؛ مانند "استضعاف" به معنای "ضعیف شمردن" است.

وی افزود: یکی از ویژگی های احادیث، تحمل ناپذیری آن است؛ در روایات آمده که این احادیث را "لا یحتملها" (کسی تحمل نمی‌کند) مگر فرشته مقرّب،  پیامبر مرسل یا مؤمنی که خداوند قلبش را با ایمان آزموده باشد.

استاد فربهی در ادامه بیان کرد: در یکی از نقل‌ ها، عبارت "لا یحتملها" بدون حرف استثنای "الا" آمده است. امام (ع) در توضیح این روایت می ‌فرمایند: معنای این روایت همان است که از پدران ما شنیده‌اید (یعنی تحمل نمی ‌کنند مگر...)، اما توضیح می ‌دهند که مقصود از "تحمل نکردن" این نیست که نمی‌ توانند در برابر آن صبر کنند و ساکت بمانند، بلکه دقیقاً برعکس، معنایش این است که نمی ‌توانند آن را در خود نگه دارند و سکوت اختیار کنند. بنابراین، "تحمل" به معنای "عمل کردن و بیان کردن" است. یک مؤمن حقیقی، وقتی عظمت کلام اهل بیت (ع) را می ‌بیند و زمینه مناسب فراهم است، نمی ‌تواند بی ‌تفاوت بماند و حتماً باید آن را بازگو کند. سکوت در چنین شرایطی، نشانه "تحمل بی ‌تفاوتی" است، در حالی که مؤمن واقعی به "تحمل عملی" (یعنی نشر حدیث) می ‌پردازد.

تجربه عینی از تأثیرگذاری احادیث

این استاد حوزه علمیه قم افزود: فردی از اهل سنت در دانشگاه شهید چمران با من آشنا شده بود. این فرد تعریف کرد که یکی از هم‌اتاقی‌هایش یک برنامه روی موبایل نصب کرده بود که هر روز یک حدیث از امام صادق (ع) نمایش می‌داد. با توجه به جایگاه رفیع امام صادق (ع) نزد شیعیان، او کنجکاو شده و آن برنامه را نصب می ‌کند. با مطالعه روزانه این احادیث، متوجه می ‌شود که "افق این کلام از افق کلام بشر عادی بالاتر است". این مطالعه تدریجی، چنان تأثیر عمیقی بر او می‌ گذارد که به تدریج به مذهب شیعه می‌ گرود و حتی پس از آن، با مطالعه بیشتر احادیث امام صادق (ع)، از آنها برای حل مشکلات اطرافیانش استفاده می ‌کند. این مثال، گواهی زنده بر "صعب مستصعب" بودن و اثرگذاری ذاتی این احادیث است.

استراتژی پیروزی در مناظره و دفاع از مکتب: "حاجوا الناس بکلامنا"

استاد فربهی اظهار داشت: امام صادق (ع) خطاب به پیروانشان می‌فرمایند: «حَاجُّوا النَّاسَ بِكَلَامِي‏، فَإِنْ حَاجُّوكُمْ كُنْتُ أَنَا الْمَحْجُوجَ لَا أَنْتُمْ» (إعتقادات الإمامية (للصدوق)؛ ص 43)این فرمول، یک استراتژی تضمین‌شده است. گر شما با کلمات اهل بیت (ع) محاجه کنید و کسی بتواند شما را محکوم کند، در واقع آن معصوم را محکوم کرده است. از آنجا که معصوم (ع) از هر خطا و اشتباهی مبرّاست و هرگز محکوم نمی ‌شود، شما نیز با تکیه بر کلام آنان هرگز در مناظره شکست نمی‌ خورید. کلید موفقیت در این است که از خود حرفی نزنید، بلکه فقط منتقل‌ کننده کلمات اهل بیت (ع) باشید.

آداب و انواع جدال (مناظره(

وی در ادامه بیان کرد: جدال بر نوع باطل و جدال احسن است. در جدال باطل، هنگامی است که شما می‌ خواهید یک سخن باطل را ابطال کنید، اما خیال می‌ کنید که برای ابطال آن باطل، چاره‌ای جز انکار یک حقیقت ندارید. در این حالت، شما برای شکست دادن باطل، یک حقیقت را انکار می ‌کنید. حضرت (ع) می‌ فرمایند: در این صورت "تو هم مثل او، از اهل باطل شده‌ای". اما در جدال احسن و نیکو دو رکن اصلی دارد:

الف: محتوا درست باشد: تنها از آنچه که خداوند بیان کرده و از کلمات معصومین (ع) استفاده شود.

ب: عذر مخاطب قطع شود: استدلال آن‌ چنان محکم و کامل باشد که هیچ راه فرار و عذری برای طرف مقابل باقی نگذارد و حجت را بر او تمام کند.

مثال عملی از جدال احسن: مناظره امام رضا (ع) با مسیحیان

استاد فربهی ابراز داشت: آیت‌الله جوادی آملی، نمونه‌ ای درخشان از مناظره امام رضا (ع) با بزرگان مسیحی را بیان می ‌کنند. امام رضا (ع) در آغاز، حضرت عیسی (ع) را می‌ ستایند؛ اما به ظاهر یک عیب به ایشان می ‌گیرند: "ایشان زیاد عبادت نمی‌کردند!". مسیحیان که عیسی (ع) را نمونه اعلای عبادت می‌ دانستند، به شدت اعتراض می‌ کنند و به توصیف عبادت‌ های او می‌ پردازند. در اینجا امام (ع) فرمودند: "اگر او خدا بود، چرا باید عبادت می‌کرد؟!" این استدلال، یک قضیه شرطی بود: اگر عیسی (ع) خدا است (که شما می‌گویید)، پس نباید عبادت کند. اما او عبادت می ‌کرد، پس نتیجه می‌ گیریم که خدا نیست. در این مناظره، امام (ع) هرگز از یک سخن باطل استفاده نکردند، بلکه از یک قضیه شرطیِ بهره گرفتند تا عذر طرف مقابل را به طور کامل قطع کنند. این، همان "جدال احسن" است.