استاد محمد ابراهیمی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «نماز شب، در سیره حاجی نورمحمد ابراهیمی، از عارفان گمنان دیار بشاگرد» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: یکی از چیزهایی که در شریعت بر آن تاکید شده، و پس از واجبات در درجه دوم از اهمیت قرار دارد، انجام مستحبات است، که به نحوی مکمل واجبات، و موجب تقرب بیشتر مومنین به خداوند است. «حاجی» علاوه بر انجام واجبات، و ترک محرمات، اهتمام ویژه ‌ای نسبت به رعایت مستحبات و ترک مکروهات داشت، و در حد امکان سعی می‌کرد مستحبی از او ترک نشود و مکروهی را مرتکب نشود. حتی در ریزترین امور زندگی نیز توجه به مستحبات و مکروهات داشت؛ مثلا هنگام شروع غذا بسم الله و آخر غذا الحمدلله را ترک نمی کرد؛ فقط با دست راست غذا می‌خورد؛ حتی برای برداشتن آب، خوردن خرما، یا میوه و امثال آن نیز از دست چپ استفاده نمی کرد. هنگام غذا خوردن حرف نمی زد و نگاه به صورت کسی نمی کرد. اگر کسی از دنیا می‌رفت با اینکه جهت قرائت قران به منزل میّت می ‌رفت و ساعت ها قران تلاوت می ‌کرد، ولی تا سه روز حتی جرعه ‌ای آب یا استکانی چای میل نمی کرد. شبها هرگز ایستاده آب نمی خورد. یک بار که «حاجی» به منزل ما آمده بود، بعد از نماز صبح یک لیوان آب به او دادم؛ در حالی که ایستاده بود به زمین نشست و آب ها را میل کرد. گفتم: پدرجان الان که صبح شده و دیگر ایستاده آب خوردن مکروه نیست. ایشان جواب داد: هنوز هوا تاریک است و شب محسوب می‌ شود. اینها مستحبات و مکروهاتی است که شاید کمتر کسی به آنها توجه داشته باشد، ولی «حاجی» به شدت به آنها مقید بود و همیشه آنها را مراعات می‌ کرد. 

وی افزود: جا دارد تا به «نماز شب» به عنوان نمونه ای از مهمترین مستحباتی که «حاجی» در طول زندگی بر آنها مداومت داشت، ذکر نموده و مقداری از آیات و روایات در مورد اهمیت آنها نیز ذکر خواهد شد.

استاد ابراهیمی در ادامه بیان کرد: یکی از مستحباتی که در شریعت بر آن تاکید شده و آثار فراوانی نیز برای آن ذکر شده نماز شب است؛ که چند نمونه از آیات و روایات و کلام بزرگان در این مورد ذکر می‌شود:

1- (ومِنَ اللَّیلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَکَ عَسی‏ أَنْ یبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقاماً مَحْمُوداً) «و پاره اى از شب را به نماز بیدار باش، باشد که پروردگارت به تو مقامى عطا کند که همه آن را بستایند و تو را با آن مقام ( مقام شفاعت ) در قیامت برانگیزد.» (اسرا؛ آیه 79)

2- (تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ ینْفِقُونَ  *  فَلاَ تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِی لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْینٍ جَزَاءً بِمَا كَانُوا یعْمَلُونَ) «(مومنین کسانی هستند که) پهلوهایشان از بسترها در دل شب دور مى‌شود(و بپا مى‌خیزند و رو به درگاه خدا مى آورند) و پروردگار خود را با بیم و امید مى‌خوانند، و از آنچه به آنان روزى داده‌ایم انفاق مى‌كنند! * هیچ كس نمى‌داند چه پاداشهاى مهمّى كه مایۀ روشنى چشمهاست براى آنها نهفته شده، این پاداش كارهایى است كه انجام مى‌دادند!» (سجده آیه 16 و 17)

3- «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَ‏ الْبُیوتَ‏ الَّـتِی‏ یصَلَّى فِیهَا بِاللَّیلِ بِتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ تُضِی‏ءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا تُضِی‏ءُ نُجُومُ السَّمَاءِ لِأَهْلِ الْأَرْضِ» «امام صادق علیه السلام: همانا خانه هایی که در آنها نماز شب خوانده می‌شود و قران تلاوت می‌شود، برای اهل آسمانها می‌درخشند، همانگونه که ستارگان آسمان برای اهل زمین می‌درخشند» (ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ؛ النص؛ ص 42)

 4- «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ‏ مَا مِنْ‏ عَمَلٍ‏ حَسَنٍ‏ یعْمَلُـهُ الْعَبْدُ إِلَّا وَ لَهُ ثَوَابٌ فِی‏ الْقُرْآنِ إِلَّا صَلَاةَ اللَّیـلِ فَـإِنَّ اللّـهَ لَمْ یبَینْ ثَوَابَهَا لِعِظَمِ خَطَرِهَا عِنْدَه» «امام صادق: هر کار نیکی که بنده انجام می‌دهد، در قران برایش ثوابی ذکر شده است، مگر نماز شب که از بس نزد خدا با اهمیت است ثواب آنرا معلوم نکرده است» (تفسیر القمی، ج ‏2، ص: 169)

چه زیبا گفته حافظ شیرازی:

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند                واندر آن ظلمت شب، آب حیاتم دادند

چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی                       آن شب قدر که این تازه براتم دادند

این همه شهد و شکر کز سخنم می ریزد                        اجر صبری است کز آن شاخ نباتم دادند

همت حافظ و انفاس سحرخیزان بود                  که زِ بند غم ایّام، نجاتم دادند

اهمیت نماز شب در کلام برخی از علما و بزرگان دین

استاد ابراهیمی خاطرنشان کرد: علامه‌ طباطبایی رحمت الله علیه امر شانزدهم از امور ضروری برای سالك را شب ‌زنده ‌داری می ‌داند و نقل می‌ كند كه در آغاز ورودم به نجف یك روز درِ مدرسه ‏اى ایستاده بودم كه مرحوم قاضى از آنجا عبور مى‏ كردند، چون به من رسیدند، دست خود را روى شانه من گذاردند و گفتند: «اى فرزند! دنیا مى‏ خواهى نماز شب بخوان؛ و آخرت مى ‏خواهى نماز شب بخوان!» (رسالة لُبّ اللباب فى سیر و سلوك أولی الألباب، ص 132)

وی افزود: یکی دیگر از عارفان بزرگ اسلام، ملا حسینقلی همدانی رحمت الله علیه می ‌باشند که در سخنان این عالم گرانقدر نیز در خصوص نماز شب صحبت شده است؛ این عالم گرانقدر می ‌فرمایند: “وقتی می ‌خواهی امور دینت سامان گیرد و به تقوای راستین دست یابی، قبل از فجر (در تابستان یک ساعت و در زمستان دو ساعت) از خواب برخیز و تا طلوع آفتاب نخواب. در این زمان نه خرید و نه فروش انجام می‌شود، نه درس و بحثی، و نه مجالسی که به آن انس بگیری. آنگاه نماز شب می‌ گزاری، به قلبی خاضع و نفسی فروتن و خاشع، پس از آن به تعقیب نماز و تلاوت قرآن می‌پردازی، با همان آداب که پیش از این یاد شد.» (تذكرة المتّقین: 211 – 213)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد:  آیت الله العظمی مرعشی نجفی رحمت الله علیه از بزرگان دین نیز در وصیت خود می ‌فرمایند: “سجاده ‌ای که هفتاد سال بر روی آن نماز شب به جا آورده‌ ام، با من دفن شود.“

وی تأکید کرد: « حاجی نورمحمد ابراهیمی» از کسانی بود که نسبت به شب زنده داری و نماز شب اهتمام ویژه ‌ای داشت، و از سنین جوانی تا سن پیری و کهنسالی، حتی در سخت ترین شرایط آب و هوایی، در تابستان و زمستان، بر آن مداومت داشت و همان طور که در وصیتش چنین آمده که هیچ گاه نماز شبم ترک نشد. نکته مهم و حائز اهمیت اینکه نه تنها او نماز شب می ‌خواند، بلکه هر شب حداقل دو الی سه ساعت و گاهی بیشتر، قبل از اذان صبح بیدار می ‌شد و به راز و نیاز و گریه و شب زنده داری می ‌پرداخت؛ حتی در تابستان ها که شبها کوتاه است نیز این عادت را ترک نمی کرد. نکته مهم دیگر اینکه برای بیدار شدن نیز نیازی به کوک کردن ساعت زنگ دار و امثال اینها نداشت و هر ساعتی که اراده می ‌کرد، بیدار می ‌شد. عادت هر شب ایشان بر این بود که بعد از نماز مغرب و عشا شام میل می‌ کرد و بلا فاصله بعد از آن می‌خوابید (حدود ساعت هفت شب) و یک یا دو ساعت بعد از نیمه شب (حدود ساعت یک الی یک و نیم شب) بیدار می ‌شد و تا صبح به عبادت و راز و نیاز می ‌پرداخت؛ فقط شبهایی که میهمان داشت، یا شب هایی که مراسمات مذهبی برگزار می‌ شد، کمی دیرتر می ‌خوابید، ولی طبق عادت، بعد از نیمه شب بیدار می ‌شد و به عبادت و راز و نیاز می ‌پرداخت.

بیدار شدن برای نماز شب توسط ملائکه

استاد محمد ابراهیمی خاطرنشان کرد: یکی از حالاتی که از بسیاری از عرفا و بزرگان نقل شده، این بوده که شب ها توسط ملائکه برای نماز شب بیدار می ‌شدند؛ همان طور که در کتاب «نماز نیاز عاشقان» در مورد یکی از بزرگان چنین نقل شده که می ‌فرمودند: «شب ها ملائکه مرا برای نماز و نافله شب بیدار می ‌کردند، ولی گاهی صدا می ‌زدند آقا، آقا، پا شوید. بعضی سحرها دقت کردم دیدم اعمالی که در روز انجام می ‌دهم در صدا زدن شبم تأثیر دارد، روزهایی که خیلی مراقبم شب ‌ها آقایم می ‌خوانند و روزهایی که کمی نقصان است مرا آشیخ صدایم می‌ زنند و روزهایی که خطاهایی دارم با لفظ اُ اُ صدایم می ‌زنند.» (نماز نیاز عاشقان؛ ص 109)

وی افزود: از مرحوم آیت الله العظمی بهجت قدس سره نیز نقل شده است که می‌ فرمودند: «این مطلب به یقین ثابت است و خیلی‌ ها نیز نقل کرده ‌اند که اگر از حال انسان معلوم شود که می ‌خواهد نماز شب بخواند، بیدارش می ‌کنند، بدون احتیاج به دعاها و آیات معهوده و این بیدار کردن به طرق مختلف است ...» (محمدحسین رُخشاد، در محضر آیة اللّه بهجت، ج 3، ص 188)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یک روز که حقیر با «حاجی» تنها بودم، از او پرسیدم با این همه شب زنده داری که در طول این سال ها داشته ‌ای آیا تا ‌‌‌‌به حال شده شبی مورد عنایت خاصی واقع شوید؟ ایشان بعد از تأملی، بسیار آهسته (به نحوی که اگر أحیانا کسی آن اطراف است نشنود) گفت: گاهی اوقات شب ها اگر سر موعدی که هر شب برای تهجد و نماز شب بیدار می‌ شوم، خواب بمانم و بیدار نشوم، صدایی می‌ شنوم که درِ گوشم صدا می‌ زند، «حاجی حاجی»؛ بلا فاصله از خواب بیدار می ‌شوم، و اگر بین نماز شب یا تلاوت قران نیز چرت بزنم، باز همین صدا را می‌ شنوم و چرتم از بین می ‌رود و به شب زنده داری إدامه می‌ دهم.

مرا برای نماز شب بیدار کن

وی افزود: در ابتدای طلبگی که گاهی در تعطیلات دروس به روستا می‌ آمدم، شب که می‌ خوابیدم به ایشان (حاجی) سفارش می ‌کردم که مرا برای نماز شب بیدار کند؛ ایشان یک ساعت قبل از اذان صبح مرا بیدار می ‌کرد، نماز شبم را تمام می‌ کردم و خسته می ‌شدم، ولی هنوز وقت زیادی تا اذان صبح باقی مانده بود، از طرفی خجالت می‌ کشیدم به ایشان بگویم مرا زود بیدار می ‌کنی، چون می‌ دیدم با آن کهولت سن، ساعت ها قبل از نماز صبح بیدار بود؛ فلذا نماز شب را می ‌خواندم سپس سر را به سجده گذاشته و می ‌خوابیدم تا اذان صبح می ‌شد.

عدم استفاده از رو انداز نرم و ضخیم

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی از عادت های «حاجی» این بود که حتی در زمستان‌ ها که هوا خیلی سرد بود، و همین طور تابستان ها که کولر در اتاق روشن می‌ شد و فضای خانه سرد می‌ شد، از یک رو انداز بسیار نازک مثل یک ملحفه، یا نهایتا یک پتوی مسافرتی استفاده می ‌کرد و هیچ گاه پتوی نرم و ضخیم روی خود نمی انداخت؛ شبی یکی از اعضای خانواده به مادرم گفت: هوا سرد است، چرا پتوی ضخیم برای «حاجی» نیاورده ای؟ مادرم گفت: خودش اجازه نمی دهد و می‌ گوید: اگر از پتوی نرم و ضخیم استفاده کنم، می ‌ترسم خوابم سنگین شود و برای نماز شب بیدار نشوم.  

گریه در نیمه‌های شب

وی افزود: یکی از خصوصیات عارفان و بندگان خوب خدا این است که در نیمه‌ های شب که چشم همگان خواب است، به راز و نیاز با معبود خود پرداخته، و از خوف خدا گریه می‌ کنند و اشک می‌ ریزند. در روایات اهل بیت علیهم السلام نیز بر این امر تأکید شده و آثار زیادی برای آن ذکر شده است که چند نمونه از این روایات ذکر می‌ شود:

1. «عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: كُلُّ عَینٍ بَاكِیةٌ یوْمَ الْقِیامَةِ إِلَّا ثَلَاثَةً عَینٌ غُضَّتْ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ وَ عَینٌ سَهِرَتْ فِی طَاعَةِ اللَّهِ وَ عَینٌ‏ بَكَتْ‏ فِی جَوْفِ اللَّیلِ مِنْ خَشْیةِ اللَّهِ» «امام صادق علیه السلام فرمود: هر چشمی در روز قیامت گریان است؛ مگر سه چشم؛ چشمی که از حرام‌های الهی چشم پوشی کرده باشد؛ چشمی که در راه خدا شب زنده داری کرده باشد و چشمی که در دل تاریکی شب از ترس خدا گریه کرده باشد» (الكافی (ط - الإسلامیة)؛ ج‏ 2؛ ص 482)

2. «عن علی بن الحسین زین العابدین علیهما السلام (فی حدیث) قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: ما من قطرة أحب‏ إلى‏ الله‏ من‏ قطرتین‏ قطرة دم فی سبیل الله و قطرة دمع فی سواد اللیل من خشیة الله‏» «امام سجاد علیه السلام در حدیثی می ‌فرماید: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: هیچ قطره ‌ای نزد خدا محبوب تر از دو قطره نیست؛ قطره خونی که در راه خدا ریخته شود و قطره اشکی که در تاریکی شب از خوف خدا جاری شود.» (الأمالی (للمفید)؛ النص؛ ص: 11)

3. عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ مَا مِنْ عَینٍ إِلَّا وَ هِی بَاكِیةٌ یوْمَ الْقِیامَةِ إِلَّا عَیناً بَكَتْ مِنْ خَوْفِ اللَّهِ وَ مَا اغْرَوْرَقَتْ عَینٌ بِمَائِهَا مِنْ خَشْیةِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ سَائِرَ جَسَدِهِ عَلَى النَّارِ وَ لَا فَاضَتْ عَلَى خَدِّهِ فَرَهِقَ ذَلِكَ الْوَجْهَ قَتَرٌ وَ لَا ذِلَّةٌ وَ مَا مِنْ شَی‏ءٍ إِلَّا وَ لَهُ كَیلٌ وَ وَزْنٌ إِلَّا الدَّمْعَةُ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یطْفِئُ بِالْیسِیرِ مِنْهَا الْبِحَارَ مِنَ النَّارِ فَلَوْ أَنَّ عَبْداً بَكَى فِی أُمَّةٍ لَرَحِمَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ تِلْكَ الْأُمَّةَ بِبُكَاءِ ذَلِكَ الْعَبْدِ» «امام صادق علیه السلام می ‌فرماید: هیچ چشمی نیست مگر اینکه در روز قیامت گریان خواهد شد مگر چشمی که از ترس خداوند گریه کرده باشد؛ هیچ چشمی از ترس خداوند عزوجل در آب خود، غرقه نشد، مگر آنکه خداوند، بدنش را بر آتش حرام گردانید و هیچ اشکی بر رخسار صاحبش روان نشد که در روز قیامت، غبار و خواری بر آن بنشیند و هیچ کار نیکی نیست، مگر اینکه برایش وزنی یا مزدی است، بجز اشکی که از ترس خدا بریزد؛ زیرا خداوند در روز قیامت با هر قطره آن، دریاهایی از آتش را خاموش می‌ گرداند. یک نفر در میان یک امت، از ترس خدا گریه می ‌کند و خداوند عزوجل به سبب گریه آن مؤمن بر آن امت رحم می ‌کند » (الكافی ج: 2  ص: 482)

استاد محمد ابراهیمی خاطرنشان کرد: «حاجی» براستی دارای این ویژگی ممتاز بود، و حقیر خود بارها شاهد آن بودم که در نیمه ‌های شب از خوف خدا به شدت گریه می ‌کرد، به گونه‌ ای که شانه ‌های او از شدت گریه می‌ لرزید، و بارها پیش می ‌آمد که حقیر با صدای هق هق گریه‌ های او در هنگام سحر، از خواب بیدار می ‌شدم و به حال او غبطه می‌ خوردم.