استاد عبدالله امیدی‌فرد، از اساتید درس خارج حوزه علمیه قم، در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به بررسی برخی از آسیب‌ها و چالش‌های کنونی حوزه‌های علمیه پرداخت و مسائلی همچون سردرگمی طلاب نسبت به آینده تحصیلی و شغلی، ضرورت سامان‌دهی و نظارت بر تدریس، مشکلات معیشتی و فاصله برخی آموزش‌های حوزوی از نیازهای روز جامعه را مورد توجه قرار داد.

/270/260/21/

بی‌هویتی و سردرگمی؛ از عوامل اصلی سرخوردگی طلاب

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم، در ابتدای گفت‌وگو، بی‌هویتی و سردرگمی را از مشکلات کنونی حوزه‌های علمیه دانست و خاطرنشان کرد:  طلبه‌ای که وارد حوزه می‌شود، نمی‌داند چه زمانی فارغ‌التحصیل خواهد شد، چه زمانی می‌تواند جایگاه علمی و تخصصی خود را به دیگران معرفی کند و چه خدماتی قادر است به جامعه ارائه دهد.

وی افزود: همین مسئله موجب سرخوردگی طلاب شده است و بسیاری از استادان نیز در گفت‌وگوهای خود به این موضوع اشاره می‌کنند. در کلاس‌های درس نیز آن رونق، شادابی و نشاطی که انتظار می‌رود، مشاهده نمی‌شود. وقتی از طلاب می‌پرسیم چرا این‌قدر بی‌انگیزه و کم‌نشاط هستید، پاسخ می‌دهند: آینده ما چه خواهد شد و قرار است چه کاری انجام دهیم؟»

بی‌نظمی در ارائه دروس؛ ضرورت نظارت بر صلاحیت علمی استادان

استاد امیدی‌فرد با اشاره به وجود نوعی بی‌نظمی در نظام تدریس حوزه اظهار داشت: امروزه تدریس در هر مقطعی از حوزه به‌آسانی انجام می‌گیرد. اگرچه این موضوع از یک جهت مثبت است و می‌توان آن را نشانه آزادی علمی حوزه دانست، اما از جهت دیگر، واقعاً خطرناک است.

وی برای تبیین این مسئله، به تجربه خود در دانشگاه اشاره کرد و افزود: در دانشگاه، پس از دریافت مدرک دکتری و در آغاز فعالیت به‌عنوان استادیار پیمانی، حتی اجازه نداشتم مسئولیت راهنمایی رساله‌ای را بر عهده بگیرم. در سال‌های اول و دوم چنین امکانی وجود نداشت. پس از آنکه وضعیت استخدامی ما از پیمانی به رسمی‌آزمایشی تبدیل شد، پرونده در هیئت علمی مورد بررسی قرار گرفت و پس از گذشت مدتی، به مرتبه رسمی‌قطعی رسیدیم.

این استاد حوزه علمیه قم تصریح نمود: در تمامی این مراحل، نظارت دقیقی وجود داشت. کسی نمی‌توانست صرفاً بر اساس خواست شخصی خود تقاضا کند که او را در مرتبه استادیاری قرار دهند و مسئولان نیز بدون بررسی بپذیرند؛ زیرا همه‌چیز بر پایه ارزیابی‌های علمی و نظر استادان برجسته انجام می‌شد.»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه ابراز داشت: برای ارتقا از مرتبه استادیاری به دانشیاری، جدول و ضوابط مشخصی وجود داشت. فرد باید تعداد معینی مقاله، کتاب و تألیف ارائه می‌کرد، سابقه تدریس کافی داشت و ارزیابی‌های مثبتی از کیفیت تدریس خود دریافت می‌کرد. برای ارتقا از دانشیاری به مرتبه استادی یا استادتمام نیز ضوابط مشابهی وجود داشت و در هر مرحله، حدود ده تا دوازده نفر از استادان، پرونده علمی فرد را بررسی و درباره آن اظهارنظر می‌کردند. به همین دلیل، در دانشگاه به‌ندرت پیش می‌آمد که دانشجویی اعتراض کند چرا فلان استاد تدریس درس سنگینی را بر عهده گرفته یا چرا یکی از همکاران، درس خاصّی را برای تدریس انتخاب کرده است؛ بیان این نکات از آن باب است که بنده مدتی مدیر گروه در دانشگاه قم بودم و فضای حاکم بر آنجا را بسیار دوستانه، منطقی و معقول می‌دیدم.

ضرورت تعیین ضوابط و صدور مجوز برای تدریس در حوزه

استاد عبدالله امیدی‌فرد با مقایسه نظام نظارت علمی در دانشگاه و حوزه تصریح کرد: در مقابل، من چنین نظارتی را در حوزه احساس نکرده‌ام. البته اخیراً شنیده‌ام که برای تدریس، دریافت مجوز الزامی شده و اقداماتی در این زمینه در حال انجام است؛ هرچند از جزئیات آن اطلاع دقیقی ندارم. نباید چنین باشد که هر فردی بتواند صرفاً بر اساس تشخیص شخصی خود، صلاحیت تدریس درس خارج، کفایه یا سایر دروس سطوح عالی را برای خود احراز کند و به تدریس بپردازد. این موضوع باید از سوی جمعی از افراد صاحب‌نظر، منصف و متخصص، بدون تعارف و تساهل، بررسی شود تا مشخص گردد آیا فرد موردنظر از توانایی و صلاحیت علمی لازم برای تدریس آن درس برخوردار است یا خیر.

وی با اشاره به تجربه‌های خود در این زمینه افزود: بسیاری از استادان پس از سال‌ها تدریس در سطوح عالی، وارد عرصه تدریس درس خارج می‌شوند؛ اما اکنون مشاهده می‌شود برخی افراد، بدون آنکه سابقه تدریس در سطوح عالی را داشته باشند، به تدریس درس خارج اقدام می‌کنند. این نیز از جمله مسائلی است که ذهن مرا به خود مشغول کرده است.

معیشت طلاب؛ ضرورتی برای حل ریشه‌ای مشکلات

این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به مشکلات اقتصادی و معیشتی طلاب خاطرنشان کرد: طلاب عزیز با مشکلات شدید معیشتی مواجه‌اند و بسیاری از آنان زندگی بسیار فقیرانه‌ای دارند؛ به‌گونه‌ای که گاه در برابر همسر، فرزندان و بستگان خود احساس شرمندگی می‌کنند. با وجود دغدغه‌ها، تلاش‌ها و زحمات مراجع عظام تقلید (حفظهم‌الله تعالی) در حمایت از طلاب حوزه‌های علمیه، به نظر من این مسئله باید به‌صورت ریشه‌ای بررسی و حل شود.

فاصله آموزش‌های حوزوی از نیازهای واقعی جامعه

استاد امیدی‌فرد با اشاره به تجربه تدریس خود در مباحث قضاوت اظهار داشت: با آنچه امروز در حوزه آموزش داده می‌شود، ممکن است طلبه حتی پس از سال‌ها تحصیل نیز نتواند وارد عرصه عملی قضاوت شود؛ زیرا بخشی از این آموزش‌ها از دنیای معاصر، فضای واقعی دادگاه‌ها و مناسبات عملی جامعه فاصله گرفته است.

وی در توضیح ضرورت کاربردی‌سازی آموزش‌ها افزود: کسی که می‌خواهد در زمینه قضاوت تحصیل کند، باید با افرادی ارتباط داشته باشد که در عمل با دادگاه‌ها و مسائل قضایی سروکار دارند. طلبه باید از نزدیک ببیند قاضی در عمل چه وظایفی بر عهده دارد، پرونده قضایی چگونه تشکیل می‌شود و دادگاه بر اساس چه فرایندی اداره می‌گردد. ضروری است این دانش از حالت صرفاً نظری فاصله بگیرد و به دانشی کاربردی و به‌روز تبدیل شود.

این استاد حوزه علمیه قم، فاصله گرفتن برخی فعالیت‌های حوزوی از نیازها و اقتضائات جامعه را یکی از عوامل کاهش اقبال عمومی به حوزه دانست و تأکید کرد: یکی از علل بی‌اعتنایی برخی مردم به حوزه، همین فاصله گرفتن از مسائل واقعی جامعه است. گاهی طلبه‌ای برای سخنرانی و منبر رفتن، مطالبی را مطرح می‌کند که ممکن است موجب تمسخر او از سوی برخی مخاطبان شود. مسئله این نیست که آن مطالب لزوماً نادرست‌اند؛ بلکه باید توجه داشت که هر مطلبی را در چه زمان، مکان و شرایطی باید بیان کرد. برای مثال، گاهی بر منبر نقل می‌شود که در زمان حضرت علی (علیه‌السلام)، اژدهایی وارد مسجد شد و درحالی‌که مردم از ترس از مسجد خارج می‌شدند، با امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) به گفت‌وگو پرداخت. حال باید پرسید: آیا بیان چنین داستانی در شرایط امروز جامعه ضرورت دارد؟

مشکلات حوزه ذاتی و همیشگی نیستند

استاد امیدی‌فرد در بخش پایانی این گفت‌وگو، با تأکید بر امکان اصلاح ساختارهای آموزشی حوزه تصریح کرد: بنده معتقدم این مشکلات، ذاتی و همیشگی نیستند و می‌توان آن‌ها را برطرف کرد. تنها لازم است مسئولان محترم از دیدگاه‌های کارشناسی و تجربه افراد آگاه بهره بگیرند و به‌ویژه از تجربیات کسانی استفاده کنند که سابقه فعالیت در دانشگاه را داشته‌اند. حوزه علمیه امروز، به‌نوعی یک مجموعه آموزش عالی است و باید متناسب با شرایط روز پیش برود. به‌روز بودن حوزه نیز مستلزم آن است که با استانداردهای علمی و آموزشی امروز جهان هماهنگ شود و این موضوع به‌هیچ‌وجه موجب کاهش شأن و جایگاه حوزه نخواهد شد.

وی در ادامه، با اشاره به تجربه فعالیت علمی خود در دانشگاه قم افزود: گروه فقه  دانشگاه قم، بیش از صد دانشجو را تا اخذ درحه کتری رشته فقه و مبانی حقوق تربیت کرده‌ا کنون بسیاری از آنان یا در جایگاه قضاوت مشغول فعالیت‌اند یا در مسئولیت‌ها و موقعیت‌های دیگری از تخصص علمی خود بهره می‌برند و از جایگاه حرفه‌ای خویش رضایت دارند.

در حوزه نیز باید شرایط به همین صورت سامان یابد؛ یعنی رشته‌ها و مسیرهای علمی به‌گونه‌ای تنظیم شوند که طلبه بداند چه هدفی را دنبال می‌کند و آینده علمی و حرفه‌ای او چیست؛ مدیران بدانند چگونه می‌توانند از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های او بهره بگیرند و جامعه نیز بداند برای هر موضوع و نیاز تخصصی، باید به کدام فرد متخصص مراجعه کند.