استاد سید محسن ابطحی، از اساتید سطوح عالی حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی «نشست دوره‌ای اساتید»، به شرح و تحلیل خطبه ۵۰ نهج‌البلاغه پرداخت.

/270/260/21/

زمینه تاریخی و تحلیل مفهومی «فتنه»

استاد ابطحی در ابتدای گفتگو، با اشاره به زمان صدور این خطبه، خاطرنشان کرد: برخی از شارحان، زمان این خطبه را در پایان جنگ صفین یا در جریان اتفاقات مربوط به حکمیت دانسته‌اند و برخی دیگر آن را مربوط به نخستین روزهای پذیرش خلافت توسط امام علی (ع) می‌دانند؛ هر دو دیدگاه با مضامین خطبه سازگار است، زیرا محور اصلی بحث، مواخذه فتنه گران و تبیین ماهیت فتنه است.

خطبه 50 به روایت امامزاده ناصرالحق

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی از روایات امامزاده ناصرالحق از امیرالمؤمنین علی علیه السلام، خطبه پنجاه (50) است؛ آنجا که می خوانیم: «- 65 – و من خطبة له عليه السلام خطبها بعد استخلافه بستة أيام قال السيد أبو طالب: أخبرنا محمد بن زيد الحسني قال: أخبرنا الناصر للحق الحسن بن علي، قال: حدثنا أخي الحسين بن علي عن محمد بن الوليد، عن ابن أبي عمير (ظ) عن هشام، عن إسماعيل الجعفي قال: قال لي أبو جعفر محمد بن علي عليهما السلام: خطب أمير المؤمنين علي عليه السلام بعد أن استخلف لستة أيام، فحمد الله وأثنى عليه وأفاض في الصلاة على رسول الله صلى الله عليه و آله ثم قال: أيها الناس إن مبدء وقوع الفتن أهواء تتبع وأحكام تبتدع يخالف فيها كتاب الله، يتولى فيها رجال رجالا، فلو ان الحق خلص لم يكن اختلاف، ولو أن الباطل خلص لم يخف على ذي حجى [ظ] ولكن يؤخذ من هذا ضغث ومن هذا ضغث فيمزجان [و] هنالك استحوذ الشيطان على أوليائه دون الذين سبقت لهم من الله الحسنى اليوم عمل ولا ثواب، ولا عمل كأداء مفاتيح الهدى [كذا]. بنا نفى الله ربق الذل عن أعناقكم وبنا يفتح ويختم لا بكم. والله أيها الناس لقد أدركت أقواما كانوا يبيتون لله سجدا [و] قياما كأن صرير النار في آذانهم، وإذا ذكروا الله مادوا كما تميد الشجرة يوم الريح العاصف. أيها الناس إن الله حد حدودا فلا تعتدوها. وفرض فروضا فلا تنقصوها وأمسك عن أشياء لم يمسك عليها نسيانا بل رحمة من الله لكم فاقبلوها ولا تكلفوها، حلال بين [وحرام بين] وشبهات بين ذلك، فمن ترك ما اشتبه عليه فهو لما استبان له أترك. والمعاصي حمى الله فمن رتع حولها يوشك أن يقع فيها» (نهج السعادة - الشيخ المحمودي (ج: 1؛ ص: 193؛ تيسير المطالب في أمالي أبي طالب آملی؛ ص: 271)

وی در تبیین ریشه‌شناختی واژه «فتنه»، تصریح کرد: فتنه در لغت به معنای قرار دادن طلا در کوره برای خالص‌سازی (تثلیت) است. اما در منظومه قرآن و نهج‌البلاغه، این واژه معانی متعددی دارد؛ از جمله امتحان و آزمایش، ضلالت، شرک، اختلاف‌افکنی و ایجاد آشوب در جامعه. در واقع، فتنه هر آنچه باشد که منجر به گمراهی و تزلزل در ایمان و نظم جامعه شود.

ریشه‌های فتنه: تبعیت از هوا و هوس و بدعت‌گذاری

این استاد سطوح عالی در تحلیل فراز نخست خطبه: «إنَّما بَدأتِ الفتَنُ أَهواءً تُتَّبَعُ وَ أَحكاماً تُبتَدَعُ يُخالَفُ فيها كِتابُ الله» (همانا فتنه‌ها با پیروی از هواهای نفسانی و وضع احکامی که با کتاب خدا مخالف است، آغاز شد)، به بررسی دو رکن اصلی فتنه، ,نی «تبعیت از هواهای نفسانی» و «بدعت گذاری و تحریف» پرداخت.

۱. تبعیت از هواهای نفسانی:

استاد ابطحی ابراز داشت: در جامعه‌ای که احکام الهی به‌درستی جاری باشد، راه نفوذ فتنه بسته است. اما فتنه جویان برای رسیدن به اهداف نامشروع خود، ابتدا به هواهای نفسانی روی می‌آورند.

۲. بدعت‌گذاری و تحریف:

استاد حوزه علمیه قم یادآور گردید: کسانی که در پی رسیدن به مقاصد شخصی هستند، ابتدا به تحریف و تفسیرهای غلط از احکام الهی روی می‌آورند تا دین را به نفع خود بازتولید کنند و در صورتی که این روش به نتیجه نرسد، به بدعت‌گذاری و وضع احکامی خارج از دین روی می‌آورند تا اهداف نامشروج خود را در پوشش دین پیش ببرند.

استراتژی جذب و گمراهی؛ یارگیری برای باطل

وی در ادامه با تحلیل فراز بعدی خطبه، به مکانیسم جذب مردم توسط فتنه گران پرداخت و افزود: حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) هشدار می‌دهند که این افراد پس از آنکه با تکیه بر هواهای نفسانی و بدعت‌ها، مسیر خود را هموار کردند، به دنبال جذب دیگران می‌روند. در واقع، این‌ها متولیان اموری می‌شوند که غیر از دین خداست و با وسوسه و "یارگیری"، مردم را به سوی خود می‌کشانند تا آن‌ها را در مسیر گمراهی همراه کنند.

مخلوط شدن حق و باطل؛ چالش تشخیص

استاد ابطحی به تحلیل عبارت «لو أنَّ الباطِلَ خَلَصَ مِن مِزاجِ الحَق...» پرداخت و اظهار داشت: امام (ع) در حال «علت‌یابی» در مورد تداوم فتنه‌هاست. ایشان تبیین کردند که اگر باطل به صورت خالص و آشکار باشد، تشخیص آن برای مردم آسان است و کسی به سوی آن نمی‌رود، اما زمانی که باطل با حق «ممزوج» (ترکیب) شود و در پوششی از حق ظاهر گردد، تشخیص دشوار شده و مردم را به گمراهی می‌کشاند.

چالش تشخیص حق در سایه «ممزوج شدن» با باطل

استاد ابطحی در ادامه تحلیل خود خاطرنشان کرد: اگر باطل به صورت خالص و بدون پوشش عرضه شود، هیچ انسان حق‌جویی از آن پیروی نخواهد کرد؛ زیرا ماهیت باطل، در برابر حقیقت آشکار است. اما چالش اصلی زمانی آغاز می‌شود که باطل در پوششی از حق ظاهر گردد.

وی با تبیین استراتژی فتنه گران در گمراهی مردم، ابراز داشت: فتنه جویان می‌دانند که اگر حق به طور کامل و خالص به گوش مردم برسد، پیروی از باطل ممکن نیست. لذا آن‌ها راهکاری را در پیش می‌گیرند که امام (ع) آن را با تعبیر «لکن یؤخذ من هذا ذق و من هذا ذون» توصیف کرده‌اند؛ یعنی مقدار اندکی از حق و مقداری از باطل را برمی‌دارند و آن‌ها را با یکدیگر «ممزوج» می‌کنند.

تحلیل لغوی و مفهومی «ممزوج شدن» در برابر «مخلوط شدن»

این استاد سطوح عالی در اینجا به یک نکته ظریف لغوی اشاره کرد تا عمق فریب فتنه گران را برسانند: حضرت در اینجا از واژه "ممزوج" استفاده کرده‌اند، نه "مخلوط". در لغت، ممزوج شدن معمولاً در مورد مایعات به کار می‌رود (مانند ترکیب دو روغن یا آب و گلاب) که در آن صورت، تشخیص اجزای تشکیل‌دهنده بسیار دشوارتر از مخلوط کردن اجسام جامد (مانند قند و شکر) است. این نشان می‌دهد که فتنه گران سعی می‌کنند حق و باطل را چنان در هم بنشانند که تشخیص مرز میان آن‌ها برای مردم عملاً ناممکن شود.»

نفوذ شیطانی و راه نجات: پیش‌نیاز‌های رستگاری

استاد ابطحی در تحلیل نتیجه‌گیری خطبه، با اشاره به اثرات این ممزوج شدن افزود: وقتی غباری بر چهره حق بنشانند و آن را با باطل درآمیزند، در واقع راه نفوذ شیطان را هموار کرده‌اند. در این حالت است که شیطان بر دوستان و پیروان خود مسلط می‌شود و انسان‌ها را به سوی اهداف نامشروج خود می‌کشاند.

وی با اشاره به عبارت «إلا الذین سبق لهم من الله حسنی» (مگر کسانی که پیش از این، نیکی و توفیقی از جانب خدا برایشان مقدر شده است)، تبیین کردند که تنها کسانی از این تله‌های فتنه و گمراهی نجات می‌یابند که:

۱. دارای لطف و توفیق الهی باشند.

۲. سابقه نیک در حق‌جویی داشته باشند.

۳. اراده‌ای راسخ برای یافتن حقیقت خالص داشته باشند.

جمع‌بندی نهایی

استاد ابطحی در کلام پایانی گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید تصریح نمود:: اگرچه ممزوج شدن حق و باطل، تشخیص حقیقت را دشوار می‌کند، اما مانع مطلق نیست. کسانی که در مسیر حق‌جویی صادقانه گام بردارند و از لطف الهی برخوردار باشند، می‌توانند از این تلاطم‌ها و آزمایش‌های دشوارe سالم بیرون بیایند و به معرفت واقعی دست یابند.