به مناسبت دهم مهر ماه، و روز نخبگان، استاد یعقوبعلی اسدی، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «رشد علمی ایران اسلامی» پرداخت.

/270/260/21/

جایگاه ایران در علوم راهبردی

1) نانوفناوری

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در سال ۲۰۲۰ (۱۳۹۹ شمسی)، ۱۲۱۹۰ مقاله مرتبط با فناوری نانو توسط محققان ایرانی در WoS نمایه شد که معادل ۵/۹۳ درصد از کل مقالات نانو منتشر شده در سال ۲۰۲۰ است. ایران با این سهم از انتشارات نانو، همانند سال ۲۰۱۹، در رتبه چهارم دنیا قرار گرفت که این رتبه در سال ۲۰۲۳ به پنجم جهانی تغییر یافت.

۲) زیست‌فناوری

وی افزود: ایران از نظر تولید مقالات علمی حوزه زیست‌فناوری به رتبه ۱۲ جهان در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰ شمسی) رسیده است. با ملاحظه شاخص‌های تولید علم در حوزه زیست‌فناوری را در سال ۱۹۹۶ و سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰ شمسی) در می یابیم که حضور ایران در میان ۵ کشور نخست تولیدکننده محصولات زیست‌فناوری در آسیا (با بیش از چند صد محصول) و ایجاد بیش از ۵۰۰ شرکت دانش‌بنیان در این حوزه از دیگر موفقیت‌های ایران است.

۳) سلول‌های بنیادی

استاد اسدی یادآور گردید: ایران در سال ۲۰۲۳ موفق شده تا رتبه ۱۳ جهانی در تولید علم سلول‌های بنیادی را به خود اختصاص دهد. در بررسی‌های آماری مشخص شده که تولید دانش ایران در حوزه سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی با رشد ۷۰ درصدی از سال ۲۰۲۰ نیز همراه بوده است. تعداد مستندات علمی کشور تا سال ۲۰۱۹ (۱۳۹۸ شمسی) در حوزه سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی بر اساس پایگاه اسکوپوس نشان داده شده است. نمودارها حاکی از رشد چشمگیر در تولید مستندات علمی در این زمینه به ویژه در یک دهه اخیر دارد.

وی ابراز داشت: میزان ارجاعات به مستندات علمی در حوزه سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی (برگرفته از پایگاه Scopus) حکایت می کند که میزان ارجاعات به مقالات حوزه سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی از ۹۲۱ مورد در سال ۲۰۰۷ به ۴۳۲۵۱ مورد در سال ۲۰۱۹ رسیده و افزایش چشمگیری داشته است به‌طوری که در مدت ۱۲ سال میزان ارجاعات ۴۷ برابر شده است.

۴) هوافضا

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: طبق آمارهای بین‌المللی، ایران در سال ۱۹۹۶، در رتبه ۴۶ کشورهای دارای دانش و فناوری‌های فضایی قرار داشت. در آن سال‌ها، ایران، سایه تحریم چندانی را در این زمینه احساس نمی‌کرد؛ اما در سال ۲۰۲۳ ایران رتبه ۹ را در دانش فضایی به خود اختصاص داده است. آنچه جالب و محل تامل است، این که ۸ کشور ابتدایی این فهرست، تحت تحریم فضایی قرار ندارند و ایران به عنوان نهمین کشور این فهرست، نخستین کشوری است که با شدیدترین تحریم‌های حوزه هوافضا مواجه بوده است. از سوی دیگر ایران بالاترین میزان اچ‌ایندکس را در منطقه غرب آسیا دارد.

۵) علم ریاضی و فیزیک

وی تصریح نمود: رتبه ایران در در علوم ریاضی در سطح جهانی از رتبه ۴۸ در سال ۱۹۹۶ به رتبه ۱۴ جهانی در سال ۲۰۲۳ ارتقاء یافته است که جایگاه برجسته‌ای در سطح جهانی است. همچنین جایگاه ایران در علوم ریاضیات از رتبه پنجم در بین کشورهای منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا در سال ۱۹۹۶ به رتبه اول در سال ۲۰۲۳ ارتقاء یافته است. در علم فیزیک نیز از سال ۱۹۹۶ تا سال ۲۰۲۳ رتبه علمی ایران از ۵۵ به رتبه ۱۸ تغییر کرده است.

6) داروسازی

استاد اسدی اظهار داشت: رتبه ایران در علوم داروسازی از ۴۸ در سال ۱۹۹۶ در سطح جهانی به رتبه ۸ در سال ۲۰۲۳ تغییر یافته است. در وضعیت کنونی بیش از ۹۹ درصد داروهای کشور در داخل تولید می‌شود که دستاورد بسیار درخشانی در سطح جهانی می‌باشد و آسیب‌پذیری کشور در این زمینه را حداقلی ساخته است.

جایگاه علمی ایران در پایگاه SCOPUS و Web of Science*

استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: جایگاه علمی ایران در دو پایگاه Web of Science و SCOPUS در مقطع زمانی (۲۰۱۷-۲۰۲۲) در حوزه‌های موضوعی مانند استنادات، مقالات پراستناد، مقالات برتر، مقالات داغ، مشارکت بین‌المللی و ... مورد اشاره قرار می‌گیرد. آخرین رتبه بندی تایمز در سال ۲۰۲۲ که با عنوان رده‌بندی جهانی دانشگاه‌های جهان ۲۰۲۳ منتشر شده است در سه حوزه پژوهش، استنادها و درآمد صنعتی نشان می‌دهد که دانشگاه‌های ایرانی در جمع ۵۰۰ دانشگاه برتر دنیا قرار گرفته‌اند.

جایگاه علمی ایران در میان کشورهای اسلامی و منطقه غرب آسیا*

استاد یعقوبعلی اسدی اظهار داشت: در این بخش از سند «میراث علمی انقلاب اسلامی»، به بررسی موقعیت استراتژیک و رتبه‌های علمی ایران در سطح کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی (OIC) و همچنین منطقه حساس غرب آسیا پرداخته شده است. جایگاه علمی ایران در منطقه غرب آسیا در شاخص‌هایی چون «تعداد دانشگاه‌های برتر در رتبه‌بندی‌های جهانی»، «ثبت اختراع»، «ارجاعات علمی» و ... با کشورهای مطرح در منطقه مانند ترکیه و عربستان، مورد اشاره و بررسی قرار می‌گیرد. جمهوری اسلامی با حضور ۴۶ دانشگاه در این نظام رتبه‌بندی، همچون سال‌های گذشته در میان کشورهای اسلامی، رتبه اول را از نظر تعداد دانشگاه به خود اختصاص داده است و ترکیه و مصر پس از ایران قرار دارند. هرچند که در رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۵، ترکیه رتبه اول منطقه و ایران رتبه دوم منطقه را به خود اختصاص داده است.

وی افزود: در رتبه‌بندی تایمز ۲۰۲۵، تعداد ۴۸۷ دانشگاه از ۲۸ کشور اسلامی حضور دارند. از نظر تعداد دانشگاه، کشورهای ترکیه با ۹۱، ایران با ۸۱ و پاکستان با ۴۷، مصر با ۳۵ و اندونزی با ۳۱ دانشگاه، بیشترین تعداد حضور را داشته‌اند. بر اساس آمارها، ایران در دو حوزه «چاپ چهاربعدی» و در «فناوری تولید افزودنی»، رتبه اول را در میان کشورهای اسلامی و غرب آسیا به خود اختصاص داده است. در «فناوری دوقلوی دیجیتال» نیز ایران موفق به کسب رتبه دوم شده است.

استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بر اساس آمارها، از سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۲ شمسی) تعداد اختراعات ایران به صورت جهشی افزایش یافته و از دیگر کشورهای منطقه فاصله معناداری پیدا کرده است. اگرچه در یک دهه گذشته تعداد اختراعات ایران نوسان داشته، اما در مجموع با فاصله در جایگاه اول منطقه و دهم جهان قرار گرفته است.

وی افزود: در باب روند رتبه ارجاعات به مستندات علمی کشورها در جهان، ایران برخلاف سایر کشورها در یک روند صعودی مستمر از سال ۱۹۹۶ (۱۳۷۵ شمسی) که در بین سایر کشورها پایین‌ترین رتبه را در ارجاعات داشته به وضعیتی رسیده که در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰ شمسی) رتبه اول را در منطقه تصاحب کرده است.

استاد اسدی اظهار داشت: بر اساس رتبه‌بندی پایگاه وب آو ساینس (Web of Science) در سال ۲۰۲۱، ایران با شمار ۷۵۴۷۳ انتشارات در میان کشورهای اسلامی و غرب آسیا، در جایگاه شانزدهم جهانی و اول منطقه قرار گرفته است و ترکیه و عربستان جایگاه دوم و سوم را در این سال به خود اختصاص داده‌اند.

وی در ادامه بیان کرد: با بررسی رتبه تولید علم توسط کشورهای مطرح غرب آسیا از سال ۱۹۹۵ تا سال ۲۰۲۱ در می یابیم که ایران در میان این کشورها، بیشترین رشد را در این فاصله زمانی به خود اختصاص داده است

کارشناس دینی یادآور گردید: ایران با ۳۵ پله صعود رتبه علمی در جهان در ۲۵ سال گذشته روند رشد چشمگیری نسبت به سایر کشورها داشته است و از جایگاه ۵۴ جهانی به جایگاه ۱۵ در سال ۲۰۲۱ ارتقاء یافته است.

وی ابراز داشت: با مقایسه روند تولید مستندات علمی در بین کشورها در می یابیم که ایران از پایین‌ترین تعداد مستندات علمی به بالاترین تعداد مستندات علمی در مقایسه با سایر کشورهای منطقه در سال ۲۰۲۱ دست یافته است.

استاد اسدی عنوان داشت: با مقایسه سهم تولید علم جهانی کشورها در می یابیم که ایران در حالی در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰ شمسی) بیشترین سهم تولید علم جهانی را در منطقه داشته است که در سال ۱۹۹۶ (۱۳۷۵ شمسی) نسبت به سایر کشورها سهم تولید کمتری داشته است. ایران با رشد ۲۹ برابری در سهم تولید علم جهانی در طول ۲۵ سال گذشته اختلاف زیادی از نظر روند رشد علمی با سایر کشورهای منطقه داشته است

سهم تولید علم منطقه‌ای کشورها

استاد حوزه علمیه قم اظهار داشت: ایران با کمترین سهم منطقه‌ای نسبت به سایرین بعد از گذشت ۲۵ سال، بالاترین سهم تولید علم منطقه‌ای را به خود اختصاص داده است. نکته جالب توجه دیگر اینکه رژیم صهیونیستی که در سال ۱۹۹۶ (۱۳۷۵ شمسی) بیشترین سهم تولید علم منطقه‌ای را داشته است روند نزولی شدیدی را در ۲۵ سال گذشته طی کرده است.

وی افزود: ایران با رشد ۸ برابری سهم تولید علم منطقه‌ای در طول ۲۵ سال گذشته موفق شده تا به کشور اول منطقه با بیشترین سهم تولید علم منطقه‌ای تبدیل شود. در فناوری کوانتوم نیز جمهوری اسلامی ایران رتبه یک را در میان کشورهای اسلامی در سال ۲۰۲۳ به خود اختصاص داده است.