به مناسبت دهم ماه مهر، به عنوان «روز نخبگان»، استاد حسین فلاح مبارکه از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «نگاهی به پیشرفت‌های علمی پس از انقلاب اسلامی» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: آموزش و پژوهش و علم و فناوری عامل اصلی توسعه و پیشران تحول یک جامعه به شمار می‌رود. علی‌رغم تأکیدات دین مبین اسلام بر علم‌آموزی، متأسفانه در دوران قاجار و پهلوی بی‌مهری قرار گرفت و در جامعه‌ای که ۳۵ میلیون نفر جمعیت داشت، حدود ۴۷ درصد (و در مناطق روستایی حدود ۲۵ درصد) با سواد بودند. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران به دستور امام خمینی (ره) «نهضت سوادآموزی» جهاد بزرگی در علم‌آموزی پیدا کرد و حدود ۲۵ میلیون نفر به‌ویژه در مناطق محروم و روستایی با سواد شدند.

وی افزود: در دهه چهارم انقلاب با گسترش آموزش و پرورش، نرخ باسوادی به بیش از ۹۰ درصد و در زنان به بیش از ۸۵ درصد رسیده است. در زمینه تحصیلات دانشگاهی تنها ۲۲۳ دانشگاه در سراسر کشور وجود داشت و حتی برخی استان‌ها و شهرها فاقد یک واحد دانشگاهی بودند. اما امروز واحدهای متعددی از دانشگاه‌های دولتی، آزاد، اسلامی و مؤسسات آموزش عالی غیرانتفاعی به بیش از ۲۵۰۰ واحد رسیده است. همچنین در دهه دوم پیش از این ۴ میلیون دانشجو در دانشگاه‌های دولتی و غیردولتی مشغول تحصیل بودند (که البته در سال‌های اخیر به دلیل تغییرات جمعیتی، اندکی به کاهش گذاشته است) که بیش از ۶۰ درصد آن را دانشجویان دختر تشکیل می‌دهند. در این گزارش در پنج بخش، به بررسی وضعیت علمی کشور و پیشرفت‌های حاصل شده پس از انقلاب می‌پردازیم.

بخش اول: مقایسه پیشرفت‌های علمی دوره پهلوی و جمهوری اسلامی ایران

استاد  فلاح مبارکه اظهار داشت: در بخش اول به بررسی مقایسه پیشرفت‌های علمی در شاخص‌هایی مثل «سهم ایران در تولیدات علمی»، «نرخ باسوادى»، «مستندات علمی»، تعداد دانشجویان، میزان رشد اعضای هیئت علمی و... می‌پردازیم. مولفه‌ها و شاخص‌هایی که تصویر کلی از وضعیت کشور در حوزه علمی و همچنین میزان رشد و تحول شکل گرفته پس از انقلاب اسلامی را بدست می‌دهد.

وی در ادامه بیان کرد: آمارهای و ارقام در درجه اول حاکی از شکل‌گیری یک نهضت بزرگ علمی و فناوری پس از انقلاب اسلامی دارد که حاصل آزاد سازی و فعال شدن ظرفیت‌های عظیم انسانی و معنوی کشور پس از انقلاب اسلامی و در اولویت قرار گرفتن این حوزه برای نظام حکمرانی در وضعیت جدید است.

کارشناس دینی یادآور گردید: نکته دوم، شکل‌گیری یک جهش در زمینه سوادآموزی زنان و حضور آنان در دانشگاه‌ها است. واقعیتی غیرقابل انکار است که از دیگر ویژگی‌های آموزش عالی قبل از انقلاب، مردانه بودن جمعیت دانشگاهی اعم از دانشجو و استاد بود. در سال ۱۳۵۷ جمعیت دانشجویی حدود ۱۷۰ هزار نفر بود که کمتر از ۱۰ درصد این جمعیت متعلق به بانوان بود که بسیار ناچیز و حداقلی بوده است. در حالی که اکنون درصد دانشجویان دختر دانشگاه‌ها حدود ۶۲ درصد است و حدود ۳۰ درصد از اعضای هیئت علمی دانشگاه نیز متعلق به بانوان می‌باشد. یکی دیگر از مهم‌ترین ویژگی‌های آموزش عالی قبل از انقلاب، بی‌عدالتی جدی در دسترسی به آموزش عالی بود به گونه‌ای که آموزش عالی قبل از انقلاب در دسترس طیف محدودی از جامعه قرار داشت.

وی ابراز داشت: در فاصله سال‌های ۱۹۷۹ تا ۲۰۱۸ (۱۳۵۷ تا ۱۳۹۷ شمسی)، جمهوری اسلامی ایران موفق شده تا رتبه اول ارتقای سواد و همچنین ارتقای سواد زنان را در میان کشورهای جهان به خود اختصاص داده و بنابر آمارهای معتبر بین‌المللی، یک جهش بزرگ در این زمینه شکل گرفته است.

استاد ناصر ابراهیمی تصریح نمود: در حالی که رژیم پهلوی با تبلیغات گسترده در دهه چهل و پنجاه شمسی مبارزه با بی‌سوادی را آغاز کرده بود، کارنامه‌ای ناامیدکننده در این عرصه برجای گذاشت. به طوری که عقب‌ماندگی رژیم پهلوی در حوزه سواد مورد اذعان سفیر وقت انگلیس نیز قرار گرفت. آنتونی پارسونز با ابراز تأسف اعلام می‌کند: «سیستم آموزش عمومی در حال تکوین، از تقاضای روزافزون جامعه بسیار عقب‌مانده بود.» این عقب‌ماندگی به ویژه در میان روستائیان و نیز زنان بیشتر خود را نشان می‌داد و طرح‌های رژیم پهلوی در این حوزه دستاورد موثری در پی نداشت.
 

وی افزود: تولیدات علمی دوره پهلوی و جمهوری اسلامی ایران براساس پایگاه بین‌المللی اطلاعات علمی اسکوپوس تعداد مستندات علمی ایران در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷ شمسی) تنها ۵۱۷ سند بوده است، این درحالی است که براساس اطلاعات این پایگاه علمی، تعداد مستندات علمی ایران در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۱ شمسی)، ۸۷۱۴۳ سند می‌باشد. به عبارتی دیگر میزان رشد تولید مستندات علمی پس از انقلاب اسلامی، حدود ۱۷۰ برابر دوره پهلوی بوده است.

استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: تعداد مستندات علمی ایران در سال‌های ۱۹۷۸ و ۲۰۲۲ (۱۳۵۷ و ۱۴۰۱ شمسی) با رتبه‌های برتر علمی منطقه براساس پایگاه بین‌المللی اطلاعات علمی اسکوپوس مقایسه شده است. میزان رشد کشورهای مطرح غرب آسیا در بازه زمانی طرح شده، کمتر از ایران بوده است. از سوی دیگر، سهم ایران در تولید علم جهانی از یک الی سه صدم درصد در سال ۱۳۵۷، به ۲۷/. صدم درصد در سال ۱۳۸۱ (۲۰۰۳) و ۱/۹۳ درصد در سال ۱۴۰۱ (۲۰۱۸) رسیده است. افزایش حدود ۱۸۰ برابری سهم ایران در تولید علم دنیا پس از انقلاب اسلامی و رشد ۵۵ برابری آمار تولید مقاله توسط محققان ایرانی طی سالیان بعد از پیروزی انقلاب، نشان‌دهنده رشد چشم‌گیر و قابل توجه در این زمینه است.

بخش دوم

جایگاه علمی ایران در سطح جهانی

استاد ناصر  فلاح مبارکه خاطرنشان کرد: در بخش دوم، به بررسی جایگاه علمی ایران در جهان و وضعیت کنونی آن در مقایسه با دیگر کشورها پرداخته می‌شود. آمارهای زیر، وضعیت علمی پس از انقلاب اسلامی در مقیاس جهانی و نیز تفاوت و جهش حاصل شده پس از این مقطع را به خوبی روشن می‌سازد. براساس پایگاه استنادی ISI ایران در فاصله سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۵۶ تنها ۲۰۲۶ مدرک در مجلات و کنفرانس‌های علمی بین‌المللی منتشر کرده بود. ایران در آن زمان سه صدم درصد از کل علم دنیا را تولید می‌کرد. اما از ابتدای سال ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۹۴، بیش از دویست و چهل و پنج هزار مدرک در معتبرترین مجلات و کنفرانس‌های بین‌المللی منتشر کرده است. بنابراین تعداد استنادها به مدارک کشور در این مقطع در مقایسه با ۳۷ سال قبل از انقلاب، ۸۰۲ برابر شده است. همچنین بررسی تولید علم توسط پژوهشگران جمهوری اسلامی ایران در طول ۲۰ سال اخیر نیز نشان می‌دهد که میزان تولید علم همچنان در حال افزایش است. به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۰۳، سهم تولید علم کشور در دنیا در حدود بیست و هفت صدم درصد بوده است و در سال ۲۰۲۲، به حدود ۲ درصد رسیده است. در این بازه بیست‌ساله شاهد رشدی قریب به ۱۶ برابری در تولیدات علمی کشور و ارتقای ۲۳ پله‌ای جایگاه ایران در تولید علم هستیم.

وی در ادامه بیان کرد: طبق داده‌های این پایگاه، ایران در سال ۲۰۲۴، رتبه ۱۶ جهانی را در تولید علم و استنادات علمی کسب کرده است. ایران در همین سال رتبه ۲ و در سال ۲۰۲۰، رتبه ۱ در میان کشورهای اسلامی در تولید علم را به خود اختصاص داده است. طبق داده‌های پایگاه wos ایران در سال ۲۰۲۴ در مقالات داغ، برتر و پر استناد رتبه ۱۹ و در دیپلماسی علمی به جایگاه ۲۳ جهانی دست یافته است.

استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: رتبه تولید علم ایران در سطح جهانی در حوزه‌های مختلف از علوم مهندسی تا پزشکی نیز از ابتدای انقلاب تاکنون، صعود چشمگیری را تجربه کرده است. کسب رتبه ۱۳ جهانی در علوم مهندسی و رتبه ۱۷ جهانی در علوم طبیعی در سال ۲۰۲۲ از موارد برجسته و درخشان است. در علوم پزشکی تولیدات علمی از ۷۱ مورد در سال ۱۳۵۹ به ۱۹۷۹۶ عدد در سال ۱۴۰۱ تغییر کرده که یک تحول بزرگ را در این زمینه نشان می‌دهد.

وی یادآور گردید: در علوم و فناوری‌های راهبردی که پیشران تحول در سایر حوزه‌ها بوده و نقش کلیدی در تولید قدرت نرم و نیز خلق ثروت برای کشور دارد، جایگاه ایران بسیار برجسته است و دورنمای درخشانی وجود دارد. در نانو تکنولوژی، ایران در سال ۲۰۲۳ رتبه ۵ جهانی را کسب کرده است. ایران در حوزه در زیست‌فناوری در سال ۲۰۱۲ رتبه ۱۲ جهانی و در سلول‌های بنیادی رتبه ۲ جهانی را به خود اختصاص داده است.

استاد  فلاح مبارکه تصریح نمود: بر اساس آمارها، جایگاه ایران در علوم و فناوری‌های راهبردی اینچنین است:

در نانو (۲۰۲۳)، رتبه ۵ جهانی

در زیست‌فناوری (۲۰۲۱)، رتبه ۱۲ جهانی

در سلول‌های بنیادی (تعداد آزمایشات بالینی) (۲۰۱۹)، رتبه ۲ جهانی

در هوافضا (۲۰۱۷)، رتبه ۱۲ جهانی

در علوم ریاضی (۲۰۱۷)، رتبه ۱۳ جهانی

در فیزیک (۲۰۱۷)، رتبه ۱۳ جهانی

وی افزود: براساس رتبه بندی سایمگو در سال ۲۰۲۱ (شمسی ۱۴۰۰)، ایران رتبه ۱۵ جهان را از نظر میزان انتشارات علمی کسب کرده است. نمودار، روند رتبه بندی ایران را بر اساس تعداد مستندات علمی نشان می‌دهد. رتبه جهانی ایران از ۵۲ در سال ۱۹۹۶ (۱۳۷۵ شمسی) به ۱۵ در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۰ شمسی) ارتقاء یافته است. به طور خاص از سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰ شمسی) تا سال ۲۰۱۱ (۱۳۹۰ شمسی)، شتاب این رشد بیشتر بوده و رتبه ایران در این دهه، ۳۰ پله ارتقاء یافته است.

وی با بیان اینکه ایران در انتشار مقالات برتر، رتبه 15 را کسب کرده است؛ افزود: مطابق آمار استخراج شده از پایگاه اطلاعاتی شاخص‌های اساسی علم (scimagojr.com) که اطلاعات بسیار مهم، معتبر و مفصلی در خصوص برترین کشورها، قلمروهای موضوعی، دانشمندان، مجلات و سازمان‌ها بر اساس تعداد مقالات و استنادها را ارایه می‌دهد، آخرین اطلاعات مستخرج از این پایگاه بر اساس شاخص «اچ ایندکس» یا تأثیرگذاری مقالات نشان می‌دهد که پژوهشگران ایران اسلامی در سال ۲۰۲۱ و ۲۰۲۰ رتبه ۱۵ جهان را در انتشار مقالات برتر و تولید علم از آن خود کرده‌اند که نسبت به سال‌های قبل‌تر (۲۰۱۵-۲۰۱۹) یک رتبه افزایش و بهبود در انتشار مقالات داشتند.

رتبه در تولید علم جهان*

استاد  فلاح مبارکه خاطرنشان کرد: نمودارها سهم تولید علم منطقه‌ای و جهانی ایران را نشان می‌دهد. سهم تولید علم ایران در منطقه خاورمیانه از چهار و چهل و سه صدم درصد در سال ۱۹۹۶ (۱۳۷۵ شمسی) به شش و بیست و شش صدم درصد در سال ۲۰۲۱ (۱۴۰۱ شمسی) رسیده که ۲۳٪ رشد داشته است.

وی افزود: ایران با انتشار ۷۴۴۴۰ مدرک و مستندات علمی در سال ۲۰۲۰، در رتبه اول غرب آسیا و ۱۶ ام جهان قرار گرفته است. تعداد مدارک علمی ایران نسبت به سال گذشته ۷۶۰۴ واحد افزایش یافته است. براین اساس، ایران در سال ۲۰۰۵، در رتبه سوم غرب آسیا قرار داشته ولی از سال ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۰ به رتبه دوم صعود داشته و از سال ۲۰۱۱ در رتبه اول خاورمیانه قرار گرفته و این جایگاه برای ایران تثبیت شده است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: ایران در طول ۲۵ سال گذشته ۴۲ پله در رتبه‌بندی جهانی تعداد ارجاعات صعود کرده است و از جایگاه ۵۶ در سطح جهانی به جایگاه ۱۴ و بالاتر از رقبای خود در منطقه غرب آسیا ارتقاء یافته است.

ثبت اختراع

استاد فلاح مبارکه خاطرنشان کرد: بر اساس آمار بانک جهانی و سازمان جهانی مالکیت فکری، ایران جزء ۱۰ کشور برتر جهان با بیشترین تعداد ثبت اختراع در سال ۲۰۲۰ (۱۳۹۹ شمسی) است. همچنین ایران برترین کشور منطقه و چهارمین کشور آسیا در تعداد ثبت اختراع است. تعداد اختراعات ایران از ۱۶۹ مورد در سال ۱۳۵۹ شمسی به ۱۱۳۹۶ مورد در سال ۱۳۹۹ شمسی رسیده است یعنی تعداد اختراعات رشد ۶۷ برابری در طول ۴ دهه اول انقلاب اسلامی داشته است. از سال ۲۰۰۳ (۱۳۸۲ شمسی) تعداد اختراعات ایران به صورت جهشی افزایش یافته و از دیگر کشورهای منطقه فاصله معناداری پیدا کرده است. اگرچه در یک دهه گذشته تعداد اختراعات ایران نوسان داشته اما در مجموع با فاصله در جایگاه اول منطقه و دهم جهان قرار گرفته است

وی در بیان «تعداد اختراعات به ثبت رسیده در مراجع معتبر بین‌المللی» یادآور گردید: این شاخص، بیانگر تعداد اختراعات ثبت شده در مراجع بین‌المللی توسط مخترعان ایرانی است. تعداد اختراعات ثبت شده ایران در مراجع بین‌المللی که از پایگاه داده سازمان جهانی مالکیت فکری استخراج شده در نمودار ۳_۴ نشان داده شده است.