استاد محمد محمدی قائینی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتوگو با خبرنگار پایگاه اطلاعرسانی نشست دورهای اساتید، با اشاره به اهمیت تقوا در آموزههای قرآن و روایات، خطبه همام امیرالمؤمنین(ع) را یکی از جامعترین منابع برای شناخت ویژگیهای انسانهای باتقوا دانست و خاطرنشان کرد: تقوا تنها به عبادتهای فردی محدود نمیشود، بلکه باید در رفتارهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و خانوادگی انسان نیز نمود پیدا کند.
/270/260/20/
این استاد حوزه علمیه قم در ابتدای گفتوگو با بیان اینکه هدف اصلی تعالیم انبیا و اولیای الهی رساندن انسان به کمال است، خاطرنشان کرد: قیامها، مجاهدتها و تلاشهای اهلبیت(ع) برای احیای حقیقت دین و هدایت انسانها به مسیر بندگی خداوند صورت گرفته است. دین تنها مجموعهای از ظواهر و شعائر نیست، بلکه حقیقت آن در رفتار، اخلاق، تصمیمها و سبک زندگی انسان آشکار میشود.
وی افزود: یکی از مهمترین موضوعاتی که در قرآن کریم و سخنان اهلبیت(ع) مورد تأکید قرار گرفته، مسئله تقواست. اگر بخواهیم مهمترین سفارش قرآن را بیان کنیم، باید به تقوا اشاره کنیم؛ چراکه خداوند متعال در آیه ۱۳۱ سوره نساء میفرماید: «وَلِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ لَقَدْ وَصَّیْنَا الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ إِیَّاکُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ».
تقوا؛ مهمترین سفارش الهی
استاد محمدی قائینی با اشاره به مفهوم وصیت در این آیه بیان کرد: وصیت همواره به مهمترین و ارزشمندترین نکتهای گفته میشود که انسان میخواهد به دیگری منتقل کند. هنگامی که کسی از پیامبران یا امامان درخواست وصیت میکرد، منظورش این بود که بهترین و اساسیترین توصیه را دریافت کند. خداوند متعال نیز پس از اشاره به مالکیت مطلق خود بر آسمانها و زمین، میفرماید که به امتهای پیشین و مسلمانان سفارش کرده است تقوای الهی را پیشه کنند.
وی ادامه داد: این تعبیر نشان میدهد که تقوا اختصاص به یک قوم، زمان یا دین خاص ندارد. همه امتها به تقوا دعوت شدهاند و این مسئله، هدفی اساسی در تربیت انسان به شمار میرود. البته خداوند از تقوای بندگان سودی نمیبرد؛ زیرا ذات مقدس او کمال مطلق است و هیچ نقص، نیاز یا عجز در او راه ندارد. عبادت و تقوا چیزی بر کمال خداوند نمیافزاید، بلکه موجب رشد و کمال خود انسان میشود.
این استاد حوزه علمیه قم اظهار کرد: هنگامی که انسان نماز میخواند، روزه میگیرد، از گناه دوری میکند و حقوق دیگران را رعایت میکند، خداوند به کمالی تازه دست پیدا نمیکند؛ بلکه این انسان است که از آثار معنوی و تربیتی اعمال خود بهرهمند میشود. به همین دلیل، همه سفارشهای اولیای الهی را میتوان در محور تقوا خلاصه کرد.
خطبه همام؛ تبیین حقیقت تقوا
وی با اشاره به ماجرای همام بن شریح یادآور گردید: همام از یاران و محبان امیرالمؤمنین(ع) و انسانی عابد و حقیقتجو بود. او از امام علی(ع) درخواست کرد که ویژگیهای انسانهای باتقوا را به گونهای برایش بیان کند که گویا آنان را در برابر خود میبیند. امیرالمؤمنین(ع) در ابتدا پاسخ کوتاهی به او دادند و فرمودند: «فَاعْمَلْ مَا أَمَرَکَ اللَّهُ»؛ یعنی به آنچه خداوند فرمان داده عمل کن.
استاد محمدی قائینی افزود: امام علی(ع) با این پاسخ کوتاه میخواستند همام را متوجه کنند که تقوا در عمل تحقق پیدا میکند، نه در سخن و ادعا. انسان باتقوا کسی است که به فرمان الهی عمل میکند و در زندگی خود رفتار نیک دارد. با این حال، همام به این پاسخ اکتفا نکرد و از امیرالمؤمنین(ع) خواست حقیقت تقوا و نشانههای اهل تقوا را برای او بیان کنند.
وی ادامه داد: اصرار همام سبب شد امیرالمؤمنین(ع) خطبه معروف خود را در وصف متقین ایراد کنند؛ خطبهای که از نظر محتوایی، یکی از جامعترین توصیفها درباره شخصیت انسان مؤمن و باتقوا به شمار میرود. در این خطبه، تقوا به عنوان یک مفهوم زنده و عینی معرفی میشود؛ مفهومی که باید در اندیشه، گفتار، رفتار، روابط اجتماعی و تصمیمهای انسان دیده شود.
این استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه تقوا با ادعا ثابت نمیشود، اظهار داشت: ممکن است فردی خود را اهل تقوا بداند، در مجالس مذهبی شرکت کند و برخی عبادتها را نیز انجام دهد؛ اما باید دید این باور و عبادت چه تأثیری بر رفتار او گذاشته است. اگر انسان همچنان گرفتار ظلم، تکبر، حسد، دروغ، خیانت، تضییع حقوق دیگران و دنیاطلبی باشد، نمیتواند صرفاً با تکیه بر ادعا خود را باتقوا معرفی کند.
توصیههای اخلاقی برای رسیدن به کمال
وی در ادامه به توصیههای آیتالله شاهآبادی اشاره کرد و افزود: نقل شده است گروهی از بازاریان مؤمن و اهل عبادت نزد آیتالله شاهآبادی رفتند و از ایشان پرسیدند برای رسیدن به کمال و آدمشدن چه باید کرد. آنان اهل نماز، روزه، حج، زیارت، صدقه و دیگر اعمال خیر بودند، اما احساس میکردند هنوز به آن حقیقتی که باید برسند، دست نیافتهاند.
استاد محمدی قائینی افزود: یکی از توصیههای مهم ایشان، خواندن نماز در اول وقت بود. نماز اول وقت فقط یک عمل عبادی نیست، بلکه نشان میدهد انسان در برنامه زندگی خود برای فرمان خداوند جایگاه واقعی قائل است. گاهی انسان برای کسب درآمد، رسیدگی به امور روزمره یا دستیابی به موقعیت اجتماعی، عبادت را به تأخیر میاندازد؛ در حالی که چنین رفتاری میتواند نشانه تقدم دنیا بر بندگی خدا باشد.
وی بیان کرد: از مرحوم آیتالله قاضی نقل شده است که اگر کسی خود را به نماز اول وقت مقید کند، به کمالات مهمی دست خواهد یافت. این توصیه نشان میدهد که عبادت هنگامی در تربیت انسان اثرگذار است که با نظم، استمرار و توجه قلبی همراه باشد.
این استاد حوزه علمیه قم، توجه به حقوق مالی و پرداخت خمس را از دیگر توصیههای مهم دانست و گفت: انسان مؤمن باید نسبت به اموال خود حساس باشد و حقوق شرعی و اجتماعی دیگران را رعایت کند. گاهی افراد در عبادتهای فردی جدیت دارند، اما در مسائل مالی دچار بیتوجهی میشوند. در حالی که تقوا باید در کسب درآمد، مصرف اموال، پرداخت بدهیها و رعایت حق مردم نیز خود را نشان دهد.
خداوند از عبادت بندگان بینیاز است
وی با اشاره به بینیازی خداوند از عبادت بندگان اظهار کرد: خداوند متعال از همه جهانیان بینیاز است و اطاعت یا نافرمانی بندگان چیزی بر ذات مقدس او نمیافزاید یا از آن کم نمیکند. اگر همه انسانها مطیع باشند، کمالی به خداوند اضافه نمیشود و اگر همه گناهکار شوند، نقصی در ذات الهی ایجاد نخواهد شد.
استاد محمدی قائینی ادامه داد: بنابراین، آثار عبادت و تقوا به خود انسان بازمیگردد. نماز، روزه، صدقه، خدمت به مردم و رعایت حقوق دیگران، ابزارهایی برای ساختن شخصیت انسان هستند. خداوند از طریق این اعمال، راه رشد و نجات را به انسان نشان میدهد؛ اما انتخاب و عملکردن بر عهده خود انسان است.
وی با استناد به آیه «إِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ» گفت: انسان نباید تصور کند با عبادت خود بر خداوند منتی میگذارد. حتی توان عبادت، فرصت زندگی و امکان انجام کار خیر نیز نعمتهایی الهی هستند. اگر انسان به وظیفه خود عمل میکند، باید آن را توفیقی از جانب خداوند بداند و از غرور و خودبینی دوری کند.
رزق تنها به مال و امکانات محدود نیست
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به مفهوم رزق بیان کرد: بسیاری از نگرانیهای انسان به دلیل برداشت محدود از رزق شکل میگیرد. برخی تصور میکنند رزق فقط پول، غذا، خانه و امکانات مادی است، در حالی که علم، ایمان، عبادت، سلامت، فرصت خدمت به مردم، مسئولیت اجتماعی و حتی یک دوست خوب نیز میتواند رزق الهی باشد.
وی افزود: خداوند برای هر انسانی استعداد، جایگاه و مسیر خاصی قرار داده است. انسان باید وظیفه خود را بشناسد و در مسیر درست حرکت کند. اگر فردی برای رسیدن به خواستهای از راه نادرست وارد شود، ممکن است ظاهراً به نتیجه برسد، اما آن نتیجه الزاماً خیر و مصلحت او نیست. اطمینان به تقدیر الهی به معنای ترک تلاش نیست، بلکه به این معناست که انسان تلاش خود را در مسیر حلال و درست انجام دهد و نتیجه را به خداوند واگذار کند.
استاد محمدی قائینی خاطرنشان کرد: ترس از دست دادن موقعیت، درآمد یا مشتری نباید انسان را به دروغ، خیانت، ظلم و پایمالکردن حقوق دیگران بکشاند. اگر انسان باور داشته باشد که خداوند روزیرسان است، برای رسیدن به منافع خود از مسیرهای نادرست استفاده نمیکند. تقوا در همین موقعیتها معنا پیدا میکند؛ جایی که انسان میان منفعت فوری و رضایت الهی باید یکی را انتخاب کند.
تقوا در همه عرصههای زندگی
وی با تأکید بر اینکه تقوا تنها به عبادت فردی محدود نمیشود، گفت: تقوای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، خانوادگی، حقوقی و حتی تقوا در روابط بینالملل معنا دارد. هرجا حقی وجود دارد، تقوا نیز مطرح است. در روابط خانوادگی باید حرمت افراد رعایت شود؛ در محیط کار باید امانتداری و انصاف وجود داشته باشد؛ در مسائل اقتصادی نباید از نیاز مردم سوءاستفاده شود و در عرصه اجتماعی نیز نباید با شایعه، تهمت یا بیانصافی به آبروی دیگران آسیب زد.
این استاد حوزه علمیه قم افزود: حتی آداب سخنگفتن، معاشرت، خوردن، آشامیدن و رفتار با مردم نیز میتواند موضوع تقوا باشد. انسان باتقوا پیش از هر سخن و تصمیمی میاندیشد که آیا رفتار او موجب رضایت خداوند و رعایت حق دیگران هست یا خیر.
وی ادامه داد: تقوا در زبان آسان و در عمل دشوار است. همه انسانها میتوانند از تقوا سخن بگویند، اما حقیقت تقوا زمانی آشکار میشود که انسان در شرایط سخت قرار گیرد؛ زمانی که دروغ میتواند منفعتی برای او ایجاد کند، خیانت ممکن است موقعیتی به دست آورد یا ظلم به دیگری راه رسیدن به هدف را کوتاهتر کند. در چنین موقعیتهایی، فرد باتقوا رضایت خداوند را بر منفعت شخصی ترجیح میدهد.
استاد محمدی قائینی در پایان گفت: خطبه همام به ما میآموزد که برای شناخت جایگاه خود، باید رفتار و زندگیمان را بررسی کنیم، نه اینکه تنها به ادعاها و ظواهر اکتفا کنیم. انسان باید ببیند آیا عبادت او را فروتنتر، راستگوتر، امانتدارتر و خدمتگزارتر کرده است یا خیر. اگر تقوا در زندگی فردی و اجتماعی ما اثر گذاشته باشد، میتوان امیدوار بود که در مسیر حقیقی بندگی قرار گرفتهایم؛ در غیر این صورت، باید در رفتار و باورهای خود بازنگری کنیم.