استاد محمدامین اسدپور با بررسی جایگاه تفسیر علی بن ابراهیم قمی در میان آثار روایی قرن سوم هجری، از ویژگیهای این کتاب، نقش ابراهیم بن هاشم در انتقال حدیث کوفه به قم و محوریت روایات فضائل اهلبیت(ع) در آن گفت.
/270/260/22/
استاد محمدامین اسدپور از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاعرسانی نشست دورهای اساتید به موضوع «جایگاه و ویژگیهای تفسیر علی بن ابراهیم قمی» پرداخت.
این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو با اشاره به سیر تاریخی تفاسیر شیعی اظهار داشت: در مرور میراث تفسیری قرن سوم، در کنار تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع) و تفسیر فرات کوفی، باید از تفسیر علی بن ابراهیم قمی نیز یاد کرد؛ اثری که در همان فضای تاریخی قرار میگیرد و پیشتر در این سلسله مباحث از قلم افتاده بود. پیشتر نیز به مناسبت بررسی تفسیر ابیالجارود، به تفسیر قمی اشاره شده بود؛ زیرا بخشی از روایات ابیالجارود در این اثر آمده است.
معرفی اثر و جایگاه آن در منابع شیعی
استاد اسدپور با اشاره به چاپ این کتاب یادآور گردید: تفسیر قمی در دو جلد و با تصحیح و تحقیق سیدطیب موسوی جزایری منتشر شده است. آقابزرگ تهرانی نیز در مقدمهای بر این چاپ، خوانندگان را برای بررسی گستردهتر به جلد سوم «الذریعة» ارجاع داده و از کتاب با عنوان «تفسیر نفیس» یاد کرده است.
وی افزود: آقابزرگ تهرانی درباره اسناد این اثر نوشته است که بخش مهمی از روایات آن از طریق ابیالجارود به امام باقر(ع) و امام صادق(ع) میرسد و حضور علی بن ابراهیم در برخی از این اسناد، در ارزیابی اعتبار آن روایات مؤثر است.
علی بن ابراهیم و نقش پدرش در انتقال حدیث
این استاد حوزه در معرفی مؤلف اظهار کرد: نجاشی علی بن ابراهیم را «ثقه در حدیث، ثبت، مورد اعتماد و صحیحالمذهب» توصیف کرده است. همچنین کثرت نقل کلینی از او در کتاب «الکافی» از قرائنی است که در بررسی جایگاه حدیثی وی مورد توجه قرار میگیرد.
استاد اسدپور با اشاره به آثار منسوب به علی بن ابراهیم خاطرنشان کرد: آثاری در موضوعاتی همچون شرایع، توحید و شرک، فضائل امیرالمؤمنین(ع)، مغازی، انبیا و مناقب به او نسبت داده شده است.
وی ادامه داد: بخش فراوانی از روایات علی بن ابراهیم از پدرش، ابراهیم بن هاشم، نقل شده است. درباره ابراهیم بن هاشم در منابع رجالی متقدم توثیق صریحی دیده نمیشود؛ ازاینرو، برخی عالمان متأخر با استناد به کثرت روایت او و اعتماد محدثان به وی، وثاقتش را نتیجه گرفتهاند. این ارزیابی بر پایه قرائن رجالی است و باید آن را از توثیق صریح متقدمان متمایز دانست.
این استاد درس خارج حوزه با استناد به گزارش شیخ طوسی در «الفهرست» ابراز داشت: ابراهیم بن هاشم اصالتاً کوفی بود و به قم آمد. در این گزارش، او نخستین کسی معرفی شده که حدیث کوفیان را در قم منتشر کرد. همچنین گفته شده است که وی امام رضا(ع) را درک کرده است. از این جهت، ابراهیم بن هاشم در پیوند میان میراث حدیثی کوفه و شکلگیری مدرسه حدیثی قم جایگاهی برجسته دارد.
ابنابیعمیر و اختلافنظر درباره مراسیل
استاد اسدپور با اشاره به حضور محمد بن ابیعمیر در زنجیره روایات اظهار داشت: ابنابیعمیر از چهرههای برجسته حدیثی و از اصحاب اجماع شمرده شده و دوران امام کاظم(ع)، امام رضا(ع) و امام جواد(ع) را درک کرده است. در منابع رجالی از جایگاه علمی و معنوی او سخن گفته شده و گزارشهایی نیز از سختیهایی که در دوره هارون برای حفظ ارتباط با اصحاب امام کاظم(ع) تحمل کرد، نقل شده است.
وی درباره ارزیابی مراسیل ابنابیعمیر افزود: میان شماری از عالمان این دیدگاه مطرح است که مراسیل او در حکم مسانید است؛ اما درباره دلالت این مبنا اتفاقنظر وجود ندارد. برخی آن را ناظر به اعتبار راویان واسطه میدانند و برخی دیگر، نتیجه آن را وثوق به صدور روایت تلقی میکنند، نه توثیق تکتک راویانِ ذکرنشده. بنابراین، این مسئله از مباحث اختلافی علم رجال است و باید دیدگاههای مختلف درباره آن را از یکدیگر تفکیک کرد.
ویژگیهای تفسیری و محوریت معارف اهلبیت(ع)
این استاد حوزه علمیه قم در بیان ویژگیهای تفسیر قمی یادآور گردید: این اثر از متون کهن تفسیر روایی شیعه است و روایات آن در شماری از تفاسیر بعدی نیز بازتاب یافته است. کوتاهی نسبی برخی اسناد، همعصری مؤلف با روزگار امام حسن عسکری(ع)، پیوند روایی مؤلف با پدرش ــ که از اصحاب امام رضا(ع) دانسته شده ــ و گردآمدن روایات تفسیری، از ویژگیهای مورد توجه این کتاب است.
وی افزود: بخش قابلتوجهی از محتوای اثر به فضائل و مناقب اهلبیت(ع) و معارف ولایت اختصاص دارد. همچنین این تفسیر با نقل روایات اهلبیت(ع)، به تبیین شماری از آیات و فهم مراد آنها کمک میکند. از این منظر، تفسیر قمی افزون بر روایی بودن، در برخی مباحث سیمایی موضوعی و کلامی نیز پیدا میکند.