استاد درس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به حجم گسترده کار فقهی، اجتهادی و تحلیلی کلینی بر روایات «کافی» در طول بیست سال، تأکید کرد: تدوین و تبویب هزاران روایت ذیل ابواب فراوان، بدون بررسی سندی و فقهالحدیثی امکانپذیر نبود و همین دقتهاست که کار استنباط فقیه امروز را در مواجهه با نصوص، سخت و دقیق میکند.
/270/260/21/
استاد محمدحسین ملکزاده، از اساتید درس خارج و از مبلغان بینالمللی حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاعرسانی نشست دورهای اساتید، به موضوع «روششناسی فقهی و حدیثی؛ از کافی کلینی تا فهم کلام معصومان» پرداخت.
این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو با اشاره به حجم گسترده کار فقهی، اجتهادی و تحلیلی جناب کلینی بر روی روایات کافی طی بیست سال خاطرنشان کرد: تدوین و تبویب هزاران روایت و تعیین حدود و ثغور آنها برای قرار گرفتن تحت عناوین بسیار فراوان ابواب، نیازمند بررسی گسترده تحلیل محتوایی روایات بوده است.
«کافی»؛ محصول بیست سال کار اجتهادی و فقهالحدیثی
استاد ملک زاده با بیان اینکه مبنای کلینی بر آوردن روایات معتبر در کافی بوده است، افزود: از این رو تمرکز ویژهای بر بررسی سندی و محتوایی روایات داشته است؛ با این تذکر که در نگاه قدما مهمتر از بررسی سند، بررسی متن روایت و فقهالحدیث بوده است، یعنی اینکه آیا این روایت میتوانسته از امام صادر شده باشد یا خیر؛ روشن است این مطلب، کاری فراوان و دقیق را میطلبیده است.
وی ادامه داد: ایشان تا حد امکان از نگاه خود، در میان روایات متعارض سعی کرده دستهای از روایات را که از دیدگاه خود صحیح میدانسته در کافی بیاورد و دسته دیگر را نیاورد، هرچند ممکن است امروز از نگاه ما روایات متعارضی هم در کافی مشاهده شود؛ بنابراین ایشان کاری بسیار سنگین علمی، فقهی و فنی بر روی این حجم از روایات انجام داده است.
این استاد درس خارج حوزه خاطرنشان کرد: کلینی در اغلب موارد هر بابی را با یک حدیث طلق یا عام شروع میکند، سپس احادیث مخصص، مفسر و مقید را ذکر میکند؛ لذا اگر تعارضی در روایات مشاهده شود، معمولاً تعارض بدوی است که با اعمال قواعد جمع عرفی قابل جمع است. همچنین ایشان به حسب برداشت خود، اگر لفظ یا کلامی را نیازمند شرح و تفصیل میدانسته، با کمک گرفتن از منابع معتبر و اشعاری از شعرای عرب، ابهام آن الفاظ را برطرف کرده و با کمک گرفتن از کلمات رواتی که در زمره فقها بودهاند مانند زراره، معاویة بن عمار، محمد بن ابیعمیر و یونس بن عبدالرحمان، به توضیح برخی از روایات پرداخته است.
حدیث ارث انبیاء؛ برداشتی ناسازگار با سیره پیامبران
استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه از تعبیر روایت «إنّ الأنبیاءَ لم یورّثوا دیناراً و لا درهماً و لکن ورّثوا العلم» نمیتوان نتیجه گرفت که از پیامبران و پیروانشان ارثی باقی نمیماند، افزود: این برداشت از فقه دور است و حتی برداشت اخلاقی از این روایت نیز امکان ندارد و با سیره پیامبران و اهلبیت(ع) ناسازگار است؛ بلکه سیره ایشان، زندگی زاهدانه و اهل بخشش بودن در عین دارایی بوده است.
قرآن و روایات؛ نگاه متعادل به ثقلین
وی در ادامه با اشاره به بحث استفاده از قرآن در مباحث علمی تصریح کرد: برخی مطرح میکنند که ما به دنبال حقیقت و روشن شدن دیدگاه شریعت هستیم و هر مطلبی که در قرآن آمده، در روایات با بیانی روشنتر و با تفاصیل و جزئیات بیشتر وارد شده است، لذا نیازی به مراجعه به قرآن نیست.
این استاد درس خارج حوزه خاطرنشان کرد: در مقابل، بنده شخصاً هرچه بیشتر روی قرآن کار کردم، اینگونه یافتم که مطالب، مفاهیم، هدایتها، راهنماییها، راهگشاییها و بصائر در آیات قرآن چنان زیاد است که اگر کسی انس و ارتباط زیادی با قرآن پیدا کند، گاهی دچار افراط در استفاده از قرآن میشود و روایات را فراموش میکند؛ اما متأسفانه روی قرآن کمتر کار کردهایم، وگرنه اگر کار کنیم میبینیم در هر بحثی اگر روی آیات قرآن کار شود، بسیار زودتر به نتیجه میرسیم تا از طرق دیگر؛ البته حالت تعادل این است که ثقلین در کنار یکدیگر دیده شوند.
ابن عباس؛ مرضیّ بینالفریقین و پاسخ به دو منشأ شبهه
استاد ملک زاده با بیان اینکه عبدالله بن عباس، پسرعموی رسولالله(ص) و امیرالمؤمنین(ع)، یکی از شخصیتهای مهم تاریخ اسلام است، افزود: وی در شعب ابیطالب به دنیا آمد، در زمان رحلت پیامبر خدا سیزده ساله بود و جزء صحابه به حساب میآید، اما پس از پیامبر خدا شاگرد خاص امیرالمؤمنین(ع) گشت و در زمان حکومت ایشان صاحب مناصبی نیز بود.
وی ادامه داد: از مهمترین ویژگیهای او مرضیّ بینالفریقین بودن است و برای شیعه امامیه علاوه بر روایاتی که ابن عباس در طریق آنها قرار دارد، جنبه احتجاجی و جدلی او نیز اهمیت دارد؛ زیرا در مواردی برای اثبات حقانیت دیدگاه امامیه در مقابل فرق دیگر اسلامی از شخصیت وی استفاده میشود؛ به طور مثال در مسئله تشریع متعه در زمان رسولالله(ص) و جمع بین صلاتین توسط ایشان، روایاتی از طریق ابن عباس در منابع معتبر اهل سنت وجود دارد که دیدگاه شیعه را اثبات میکند.
این استاد درس خارج حوزه خاطرنشان کرد: درباره او از دو منشأ شبهاتی مطرح شده است؛ منشأ اول، نامه ۴۱ نهجالبلاغه که خطاب به یکی از خائنین به امیرالمؤمنین(ع) نوشته شده و بسیار شبیه ابن عباس است، و منشأ دوم، پنج روایت سنگینی که در رجال کشّی در ذمّ ابن عباس وارد شده است. از جمله شخصیتهایی که تلاش کردهاند به این شبهات پاسخ دهند، مرحوم علامه سید جعفر مرتضی عاملی و مرحوم آیتالله خرسان هستند.
کنایه و استعاره؛ درک کلامی که جز امیرالمؤمنین نفهمید
استاد حوزه علمیه قم با اشاره به روایتی که در آن شاعری نزد پیامبر(ص) آمد و از ایشان درخواستی کرد و او را ستود، افزود: رسول خدا(ص) به برخی از اصحاب فرمود «قم معه فاقطع لسانه»؛ آن صحابی بیرون رفت و بازگشت و پرسید آیا باید زبانش را ببرم؟ این نکته برای کار فقیه بسیار خطیر است و نشان میدهد استفاده از کنایه، استعاره و صنایع ادبی در کلام اهلبیت(ع) وجود دارد.
وی تصریح کرد: اینگونه نیست که برخی از کلمات را به خاطر بُعد زمانی متوجه نشویم، بلکه این روایت نشان میدهد در همان زمان نیز کلام رسولالله(ص) را به جز امیرالمؤمنین علی (ع) که با منطق فکری رسول خدا آشنا بود، درنیافتهاند. توجه به این نکته، کار فقاهت، اجتهاد و استنباط از ادله را بسیار سخت میکند؛ نمیخواهم بگویم هرجا احتمال بیان کنایی یا استعاری بود باید از ظهور دست کشید، لکن اینقدر هم راحت نمیتوان با نصوص و روایات برخورد کرد.
استاد ملک زاده در پایان خاطرنشان کرد: در شریعت محکماتی وجود دارد که حاکم هستند، لذا باید لحاظ شود که هر روایتی با منطق معصومین(ع) سازگاری دارد یا خیر؛ مثلاً گفته شده یکی از اسرار غیبت امام زمان(عج)، خوف بر جان ایشان است، اما این مطلب چگونه با مقام و جایگاه آن حضرت سازگار است؟