استاد علی نظری منفرد از اساتید حوزه علمیه قم در گفتوگو با خبرنگار پایگاه اطلاعرسانی نشست دورهای اساتید، به بررسی و تحلیل فقهی روایات موسوم به «احادیث من بلغ» پرداخت و دیدگاه فقها و صاحبنظران حوزه را در خصوص اعتبار روایات ضعیف و اثبات مستحبات تبیین کرد.
/270/260/22/
این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتوگو با اشاره به روایتی از شیخ صدوق (رحمهاللهعلیه) در کتاب ارزشمند «ثوابالأعمال و عقابالأعمال» خاطرنشان کرد: از امام صادق (علیهالسلام) روایت شده است که هرکس گزارشی درباره ثواب کار خیری به او برسد و آن عمل را انجام دهد، اجر آن پاداش برای او محفوظ خواهد بود، حتی اگر پیامبر گرامی اسلام (صلیاللهعلیهوآله) چنین سخنی را نفرموده باشند.
جایگاه «احادیث من بلغ» در منابع روایی و فقهی
خطیب توانمند حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) ابراز داشت: این موضوع در بخش بیستم از کتاب شریف *بحارالأنوار* تحت عنوان «مَنْ بَلَغَهُ ثَوَابٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى عَمَلٍ فَأَتَى بِهِ» مطرح شده است. مضمون تمامی روایاتی که در این باب گردآمده، یکسان است و در اصطلاح فقهی و حدیثی به آنها «احادیث من بلغ» گفته میشود. بررسیهای سندی نشان میدهد که برخی از این احادیث، از جمله روایت چهارم این باب که از محاسن برقی و از طریق هشام بن سالم از امام صادق (علیهالسلام) نقل شده، از نظر سند کاملاً معتبر و صحیح است و هیچگونه خللی در اعتبار سندی آن وجود ندارد.
وی افزود: بنابر این، اگرچه سند برخی از این احادیث ممکن است با بحث روبهرو باشد، اما وجود سند صحیح در میان آنها، اصل صدور این معارف را تأیید میکند. آنچه در این میان نیازمند دقت نظر علمی است، تبیین دلالت این روایات و نحوه استناد به اخبار ضعیف در استنباط احکام است.
دیدگاه مشهور فقها و مسئله تسامح در ادله سنن
استاد نظری منفرد با اشاره به رویکرد مشهور فقهای امامیه تصریح کرد: مشهور فقها بر اساس این روایات عمل کرده و فتوا دادهاند که اگر خبر ضعیفی به انسان برسد که متضمن پاداش و ثواب برای انجام کار خیری باشد، میتوان به استناد آن، به استحباب آن عمل فتوا داد و آن را انجام داد. به این قاعده در اصطلاح فقهی «تسامح در ادله سنن» میگویند؛ به این معنا که در اثبات مستحبات و آداب، سختگیریهای سندیِ احکام الزامآور (واجب و حرام) وجود ندارد و انسان میتواند به امید دستیابی به پاداش الهی، به روایات ضعیف عمل کند.
وی در همین راستا به نمونههایی از این دست اشاره کرد و گفت: اعمالی همچون نماز روزهای خاص ماه ذیقعده یا نماز شب جمعه اول ماه رجب (معروف به لیلة الرغائب) از همین نمونههاست که فقها به استناد تسامح در ادله سنن، استحباب آنها را پذیرفتهاند. مرحوم علامه مجلسی نیز در این زمینه تصریح کرده است که اصحاب ما بارها از اخبار ضعیف و مجهول برای اثبات سنن، آداب، کراهت و استحباب بهره بردهاند.
بررسی احتمالات سهگانه در معنای روایات
این استاد حوزه علمیه قم با طرح سه احتمال پیرامون مضمون «احادیث من بلغ» بیان کرد: در دلالت این روایات میان محققان سه احتمال مطرح شده است: احتمال نخست همان دیدگاه مشهور فقهاست که دلالت بر ثواب الهی و اثبات استحباب شرعی دارد. احتمال دوم آن است که خداوند متعال به خاطر حسن نیت و عملِ بنده، پاداش عنایت میکند، اما نمیتوان آن عمل را به عنوان یک «حکم شرعی مستحب» به شارع نسبت داد؛ زیرا اثبات حکم شرعی (چه وجوب، چه استحباب، چه کراهت و چه حرمت) نیازمند دلیل معتبر است و خبر ضعیف نمیتواند سازنده حکم الهی باشد.
وی افزود: احتمال سوم که از سوی برخی محققان مطرح شده، این است که مقصود از «بلغ» در روایات، خبر ضعیف نیست، بلکه خبری است که سند آن در ظاهر صحیح بوده، اما در واقع با واقعیت مطابقت نداشته است. با این حال، به نظر میرسد احتمال دوم از دقت علمی بیشتری برخوردار است؛ یعنی اگر خبر ضعیفی به ما رسید، هرچند نمیتوانیم استحباب مولوی را با آن اثبات کنیم و حکم شرعی صادر نماییم، اما امید داریم که خداوند متعال به پاس عمل خیر بنده، اجر و پاداش مرحمت فرماید.
مرز میان اخبار شیعه و روایات عامه در مستحبات
استاد نظری منفرد در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به هشدار مرحوم مجلسی درباره رجوع به روایات اهل سنت در مستحبات خاطرنشان کرد: نکته مهمی که باید به آن توجه داشت این است که آیا قاعده «من بلغ» شامل روایاتی که از طریق عامه (مخالفین) نقل شده نیز میشود؟ برخی از اصحاب در مستحبات به اخبار مخالفین رجوع کردهاند، در حالی که در روایات معتبر ما از اعتماد مطلق به اخبار آنان نهی شده است.
وی در تبیین این ضابطه فقهی گفت: اگر عبادتی ساختگی یا بدعتی در کتب اهل سنت نقل شده باشد که هیچ شاهد و نظیری در منابع معتبر شیعه نداشته باشد، قابل پذیرش نیست. اما اگر مضمون آن در روایات خود ما نیز سابقه و شاهدی داشته باشد (همانند برخی فضایل منصوص)، پذیرفته میشود؛ در غیر این صورت، استناد به عبادات مبتدعانه و ساختهشده در منابع عامه، فاقد اعتبار است و با نهیِ وارد شده در روایات تعارض دارد.