استاد مهدی خراسانی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی «نشست دوره‌ای اساتید»، به موضوع مظلومیت امام حسن مجتبی (ع) و تحلیل روایاتی در باب فضل زیارت اهل‌بیت (ع) پرداخت.

/270/260/20/

تحلیل مظلومیت امام مجتبی (ع) از منظر روایات

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو، با اشاره به صلوات خاصه امام حسن عسکری (ع) نسبت به پیشوایان دین، خاطرنشان کرد: در صلوات خاصه امام عسکری (ع)، در مورد حضرت سیدالشهدا (ع) عبارت "قُتلت مظلوماً" (مظلومانه کشته شدی) به کار رفته است که ما این مظلومیت را نه تنها منحصر به روز عاشورا، بلکه شامل تمام مسیر هجرت از مدینه تا کربلا می‌دانیم.

وی در ادامه با مقایسه این دو عبارت افزود: «اما در مورد امام حسن مجتبی (ع)، امام عسکری (ع) عبارت "عشت مظلوماً و مضیتَ شهیداً" (مظلوم زندگی کردی و شهید از دنیا) را به کار برده‌اند. این نکته حائز اهمیت است که در مورد امام مجتبی (ع)، نه تنها شهادت، بلکه تمام دوران حیات ایشان را مظلومانه نامیده‌اند.

تبیین حدیث زیارت و مفهوم «استنقاذ» در روز قیام

استاد خراسانی برای تبیین پیوند میان حضور در میدان و زیارت اهل‌بیت (ع)، روایتی از شیخ طوسی در کتاب «تهذیب» نقل کرد و افزود: در روایتی از پیامبر اکرم (ص) آمده است که هر کس در زمان حیات یا ممات پیامبر (ص)، امیرالمؤمنین (ع)، امام مجتبی (ع) و سیدالشهدا (ع) یا پس از شهادت ایشان، زیارتشان کند، حقی بر گرد پیامبر (ص) است که در روز قیامت او را "استنقاذ" کند.

وی با تحلیل لغوی واژه «استنقاذ»، تصریح کرد: استنقاذ به معنای رهایی بخشیدن یا بازپس گرفتن از گرفتاری است. این تعبیر در قرآن کریم (سوره آل‌عمران، آیه ۱۳۳ و سوره حج، آیه ۷۳) نیز به کار رفته است. در واقع، پیامبر اکرم (ص) می‌فرمایند که به واسطه این پیوند و زیارت، در روز قیامت شما را از حالت گرفتاری و سخت‌ها رهایی می‌بخشم.

پیوند زیارت با رهایی از جهالت و حیرت

این استاد حوزه علمیه قم با استناد به زیارت اربعین، افزود: در زیارت اربعین نیز عبارت "لَیَستَنقِذَ عِبادَکَ مِنَ الجَهالَةِ و حَیرَةِ الضَّلالَةِ" دیده می‌شود؛ یعنی خداوند توسط ایشان، بندگانش را از جهالت و حیرتِ گمراهی رهایی می‌بخشد.

وی افزود: این روایات نشان می‌دهد پیوند با اهل‌بیت (ع)، چه در قالب زیارت و چه در قالب حضور در میدان و تجمعات مردمی برای حفظ ارزش‌های آنان، منجر به رهایی انسان از گرفتاری‌های دنیوی و اخروی و رسیدن به مقام نجات در روز قیامت می‌شود.

پیوند میان حرکت با امام (ع) و اثرگذاری در جامعه

استاد خراسانی در تبیین مفهوم «همراهی با پیشوایان دین»، با اشاره به عبارت «من کان فینا باذلاً مهجته موطناً علی لقاءاللَّه نفسه فلیرحل معنا» تصریح کرد: زمانی که انسان قدم در راه امام می‌گذارد و با ایشان حرکت می‌کند، ثمره این هم‌سویی آن است که فعل و اثر عمل او، در حقیقت فعل و اثر امام می‌شود. این انتصاری است که ما با عمل، زیارت و مودت به پیشگاه امام تقدیم می‌کنیم و در واقع نوعی نصرت به امام است که برکات آن در جامعه جاری می‌گردد.

وی با اشاره به حوادث اخیر و اثرگذاری خون شهدا و فقهای شهید، افزود: در ایام زیارت اربعین به وضوح مشاهده کردیم که چگونه خون شهید و فقیه شهید می‌تواند اثرگذار باشد. این برانگیختگی توده‌ها و رهایی مردم، نتیجه همان حرکت در مسیر ولایت است. وقتی ما در راه مودت و ادای دین نسبت به پیامبر (ص) و آل او گام برمی‌داریم، خداوند متعال برکت این عمل را در خون و فعل ما قرار می‌دهد تا سبب نجات و بیداری دیگران شود.

تنظیم عقل و شعور بر مدار ولایت

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ادامه به روایتی از امام حسن مجتبی (ع) اشاره کرد و گفت: امام (ع) می‌فرمایند که بندگان در روز قیامت به اندازه درک عقل و شعورشان مورد محاسبه قرار می‌گیرند. بنابراین، اگر انسان در دنیا عقل و شعور خود را با بصیرت امام تنظیم کند و درک خود را مطابق با خواست ایشان قرار دهد، میزان رهایی و اجر او در قیامت، به اندازه همین هم‌سویی و نزدیکی با امام در دنیا خواهد بود.

تفکر؛ کلید بصیرت و گشایش درهای حکمت

استاد خراسانی با استناد به کلام امام مجتبی (ع) مبنی بر «عَلَیکم بِالفِکرِ، فَإنَّهُ حَیاةُ قَلبِ البَصیرِ و مَفاتیحُ أبوابِ الحِکمَة»، تأکید کرد: تفکر، مایه حیات قلب و ایجاد بصیرت است و کلید گشایش درهای حکمت به شمار می‌رود. کسی که در دنیا بیندیشد و به درک و شعور برسد، می‌تواند نصرت خود را به امام (ع) برساند و عملش را در راستای رضایت و مودت ایشان تنظیم کند.

مبارزه با ظلم؛ مقتضای مودت و ولایت

وی یکی از مصادیق عملی محبت به امام را «لبیک گویی به ندای امام در برابر ظلم» دانست و خاطرنشان کرد: امام معصوم (ع) می‌فرمایند در مقابل ظلم باید ایستاد. مودت واقعی این نیست که انسان در جایگاه مظلوم، گوشه‌ای بنشیند و منتظر دست غیبی برای بازپس‌گیری حقش باشد، بلکه باید حق‌مدار باشد و در برابر بیداد بایستد.

استاد خراسانی ابراز داشت: شخصیت ولایی کسی است که حتی اگر مورد هجوم دشمن قرار گیرد، خونش به ناحق ریخته شود یا مملتش مورد ستم واقع گردد، اجازه ندهد این مظلومیت باعث انفعال و زمین‌گیر شدن او شود؛ بلکه برمی‌خیزد و در برابر ستم ایستادگی می‌کند.

از پذیرش ندای حق تا پیروزی عملی

استاد خراسانی با تبیین تفاوت میان پذیرش زبانی و پیروی عملی، یادآور گردید: مدارهای رسیدن به مقام قرب الهی از تفکر، تعقل و درک آغاز شده و به بصیرت و در نهایت "انتصار" (یاری رساندن به امام) ختم می‌شود. یاری رساندن به امام مجتبی (ع) و سیدالشهدا (ع) تنها به معنای شنیدن سخنان حق و اذعان به آن نیست؛ بلکه امام (ع) ندای حق را دادند تا ما راه پیروی را بیاموزیم، حرکت کنیم و در نهایت به پیروزی برسیم.

وی افزود: زیارت واقعی، یعنی رو کردن تمام وجود به سمت امام و حرکت در مسیر ایشان است. اگر بخواهیم از برکات زیارت و شفاعت پیامبر (ص) در روز قیامت بهره‌مند شویم و از حیرت و ذلت رهایی یابیم، باید در طول زندگی به این مراحل ایمان داشته، به آن‌ها معتقد باشیم و بیش از هر چیز، "عامل" به آن‌ها باشیم؛ چرا که تنها داشتن علم بدون عمل، کفایت نمی‌کند.

توازن میان رفاه دنیوی و سرمایه‌گذاری اخروی

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم در پاسخ به برخی دیدگاه‌های مادی‌گرایانه و تیترهای رسانه‌ای که «تسلیم در برابر دشمن» را راهی برای رسیدن به زندگی آرام و رفاه اقتصادی معرفی می‌کنند، به روایتی از امام حسن مجتبی (ع) استناد کرد و گفت: حضرت (ع) می‌فرمایند: "برای دنیایتان چنان برنامه‌ریزی کنید که گویی تا ابد در آن زندگی می‌کنید، و برای آخرتتان چنان عمل کنید که گویی فردا می‌میرید."

وی با تحلیل این روایت تصریح کرد: حق طبیعی هر انسانی است که در آرامش و رفاه زندگی کند، اما پرسش اساسی این است که این آرامش در سایه "عزت" باشد یا "ذلت"؟ آنچه ما از مکتب اهل‌بیت (ع) آموخته‌ایم این است که حتی در سخت‌ترین شرایط، زندگی عزت‌مندانه را بر زندگی ذلیلانه ترجیح دهیم.

نقد رویکرد تسلیم و ضرورت ایستادگی برای حفظ دارایی‌ها

استاد خراسانی با نقد دیدگاه‌هایی که صلح به هر قیمتی را توصیه می‌کنند، خاطرنشان کرد: هیچ‌کس طرفدار جنگ ابدی نیست، اما صلحی که در برگیره یا آرامشی که در پس از جنگ به دست می‌آید، باید عزت‌مندانه باشد. برخی به دنبال معاش دنیوی به هر قیمتی هستند، اما باید بدانند که حتی اگر کسی نگاهی کاملاً مادی‌گرایانه به زندگی داشته باشد، باز هم باید در برابر دشمنی که قصد تخریب همین دنیای مادی او را دارد، بایستد.

وی تأکید کرد: دشمن اجازه نمی‌دهد شما با آرامش و اطمینان از دارایی‌ها و زندگی خود استفاده کنید؛ زیرا او تمام دنیای شما و حتی وجود شما را برای خود می‌خواهد تا طبق برنامه‌ریزی‌ها و مفاهیمی که خودش تعریف کرده زندگی کنید. بنابراین، ایستادگی در برابر استکبار، نه تنها یک تکلیف دینی، بلکه تنها راه حفاظت از همین زندگی و رفاه مادی است که دشمن قصد مخل کردن آن را دارد.

صبر و استقامت؛ کلید درمان تمامی امور

استاد خراسانی در ادامه گفتگو، با استناد به کلام امام حسن مجتبی (ع)، نقش صبر را در مسیر دستیابی به عزت تبیین کرد. وی با نقل روایت حضرت که می‌فرمایند: «ما و دیگران تجربه کرده‌ایم و دیدیم که چیزی نافع‌تر از داشتن صبر و زیان‌بارتر از نبودن بردباری نیست»، تأکید کرد: امام (ع) صبر را وسیله‌ای می‌دانند که به واسطه آن تمامی امور درمان می‌شود.

وی اظهار داشت: این صبر و استقامت، نه به معنای انفعال، بلکه صبری است در راه عزت و سر بلندی. مقاومت در مسیر زندگی عزت‌مندانه، نیازمند صبر استراتژیک و ایستادگی است تا ثمرات پیروزی حاصل شود.

واکاوی جنگ نرم و مدیریت افکار عمومی توسط رسانه‌ها

در بخش دیگری از این گفتگو، به تحلیل مکانیسم رسانه‌هایی پرداخته شد که با تیترهای گمراه‌کننده، مفهوم «آرامش» را با «تسلیم» جایگزین می‌کنند. استاد خراسانی در نقد این رویکرد خاطرنشان کرد: باید توجه داشت که رسانه‌ها صرفاً بازتاب‌دهنده خواست مردم نیستند، بلکه در بسیاری از موارد در حال "جریان‌سازی" و "مفهوم‌سازی" هستند. آن‌ها با جمله‌بندی‌های فنی، سعی می‌کنند ذهن مخاطب را مدیریت کرده و مخاطبانی تولید کنند که تصور کنند تنها راه رسیدن به زندگی آرام، پذیرش شرایط دشمن و تسلیم است.

وی در ادامه بیان کرد: این یک خطر جدی است؛ چرا که با استفاده از نیازهای اولیه مردم مانند معیشت و آسایش، سعی می‌کنند پذیرش ذلت را نرمال‌سازی کنند. برخی ممکن است به دلیل دغدغه‌های روزمره یا سستی در ایمان، تحت تأثیر این تیترها قرار گیرند و گمان کنند که صلح به هر قیمتی، راهگشاست.

عزت ملی؛ خط قرمز عبورناپذیر

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم تصریح نمود: نه عقل و نه شرع با زندگی آرام و به دور از جنگ مخالف نیستند، اما هرگز پذیرفتنی نیست که این آرامش در سایه ذلت باشد. شرف و شرافت ملی ما نباید زیر سؤال برود؛ زیرا تسلیم شدن برای ما، ذلت‌بارترین حالت زندگی است.

وی خاطرنشان کرد: ما مرگ عزت‌مندانه را بر زندگی ذلیلانه ترجیح می‌دهیم. اگرچه همه آرزوی وضعیتی نرمال و آرام را دارند، اما زمانی که پای عزت، دین، آزادی و شرافت ملی در میان باشد، هرگونه عقب‌نشینی در برابر دشمن، به معنای واگذاری آینده و هویت است. راه نجات، همان مسیری است که امام مجتبی (ع) و سیدالشهدا (ع) ترسیم کردند: ایستادگی در برابر زورگویان و مستکبران برای دستیابی به آرامشی که بر پایه عزت و کرامت انسانی بنا شده باشد.»

تبیین مفهوم تقدیر و رزق در اندیشه امام مجتبی (ع(

استاد خراسانی در ادامه گفتگو، با استناد به روایتی از امام حسن مجتبی (ع) در کتاب «بحارالأنوار»، به بررسی هدف از خلقت انسان و مفهوم رزق پرداخت. وی با نقل فرمایش حضرت که می‌فرمایند: «خداوند شما را بیهوده خلق نکرده و بدون سرپرست رها نساخته است»، یادآور گردید: طبق این روایت، خداوند برای هر انسانی سرنوشت معین و سهمی از معیشت و روزی را مقدر فرموده است تا در نهایت، جایگاه و منزلت هر فرد بر اساس درک، شعور و میزان قرب او با پروردگار و اهل‌بیت (ع) مشخص شود.

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم با تأکید بر لزوم توکل و صبر در کسب معیشت، افزود: رزق هر انسان تقسیم شده است و نباید با تعجیل و روی آوردن به راه‌های نامشروع، روزی خود را آلوده کرد. صبری که در مسیر حلال باشد، برکت زندگی را به همراه می‌آورد.

جنگ ترکیبی؛ از منابر تاریخ تا رسانه‌های مدرن

استاد خراسانی با بررسی شیوه‌های تقابل دشمن با اهل‌بیت (ع)، به مفهوم «جنگ ترکیبی» اشاره کرد و افزود: دشمن همواره در کنار جنگ‌های میدانی، از ابزار رسانه‌ای برای تخریب استفاده کرده است. همان‌طور که در زمان امیرالمؤمنین (ع)، معاویه از منابر برای لعن و تخریب ایشان استفاده می‌کرد و در زمان امام مجتبی (ع)، با به‌کارگیری تعابیر سخیف و تحریف‌شده در میان مردم، سعی در مدیریت افکار عمومی داشت تا جایگاه واقعی امام را پنهان کند.

وی در تحلیل وضعیت معاصر افزود: امروز رسانه‌ها، سایت‌ها و اپلیکیشن‌های مختلف، همان منابر زمان گذشته هستند که با تکنیک‌های خبرسازی و جریان‌سازی، سعی می‌کنند ذهن مردم را مدیریت کنند. هدف آن‌ها این است که این باور را ترویج دهند که می‌توان با پذیرش ذلت و تسلیم در برابر دشمن، به زندگی آرام و رفاه مادی رسید.

ردّ منطق «رفاه ذلیلانه» در برابر «عزت ایمانی»

استاد خراسانی در پایان سخنان خود، تأکید کرد: رویکرد پذیرش ذلت در ازای رفاه، نه با مبانی فکری و دینی و نه حتی با مبانی عقلانی سازگار است. وی تصریح کرد: «دشمن می‌خواهد به مخاطب القا کند که می‌توان با چشم‌پوشی از عزت، سفره‌ای رنگین و زندگی آرامی داشت؛ اما حقیقت این است که زندگی ذلت‌بار هرگز نمی‌تواند آرامش واقعی به همراه داشته باشد.

وی اظهار داشت: ما به عنوان پیروان قرآن و عترت، اجازه نداریم به بهانه صلح یا رفاه، سر در برابر دشمن فرود آوریم. نگاه ما باید بر اساس بصیرت باشد تا فریب مدیریت رسانه‌ای دشمن را نخوریم و بدانیم که تنها راه رسیدن به آرامش پایدار، ایستادگی در مسیر عزت و کرامت انسانی است که پیشوایان معصوم ما، به‌ویژه امام حسن مجتبی (ع)، راه آن را به ما آموخته‌اند.