در هر صورت در جامعه اسلامی، تولیدگر امين و راستگو جايگاه والايى دارند. چرا که امانتداری و راستگویی بهترین سرمایه برای یک کار تولیدی محسوب می شود.

به مناسبت نامگذاری سال 1399 به «جهش تولید» استاد عبدالکریم پاک نیا نهند، از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: مروری بر زندگی و سخنان حضرات معصومین علیهم السلام نشان می دهد که آن گرامیان در زمینه اصول کلی تولید و رونق کالاهای مفید و مورد نیاز جامعه نکات راهگشائی برای جوامع انسانی داشته اند.

وی افزود: حضرات معصومین علیهم السلام نه تنها خود علاقه زیادی به کارهای تولیدی و اقتصادی مفید داشتند بلکه با استفاده از فرصت های مناسب برای شکوفایی نیروهای درونی و استعدادهای نهفته افراد زمینه سازی می نموده و از این طریق در آنان انگیزه تولید و کسب درآمد را تقویت می کردند؛ زیرا تولید کنندگان ما یحتاج جامعه اسلامی با رعایت ارزش های اعتقادی و اخلاقی در محافظت از استقلال کشور و دفاع از مرزهای اقتصادی مسلمانان نقش مهمی دارند.

استاد پاک نیا نهند در ادامه بیان کرد: به این جهت امام صادق علیه السلام در دوران امامت خویش به امر تولید اهتمام ویژه ای داشت. ایشان علاوه بر ترغیب مردم به تولید ما یحتاجشان، خود نيز عملا به اين كار اقدام مي نمود.

وی اضافه نمود: محدث برجسته شیعه، محمد بن یعقوب کلینی روایتی را در مورد تولید محصولات کشاورزی توسط آن حضرت روایت نموده و به نقل از از ابو عمرو شيباني مي نویسد: «روزي امام صادق عليه السلام را مشاهده كردم كه در يكي از باغ هاي خود لباس كار پوشيده و بيل به دست گرفته و مشغول فعاليت است. آن حضرت چنان با جان و دل كار مي كرد كه بدن مباركش خيس عرق بود.

 پيش رفتم و عرضه داشتم: جانم به فدايت، اجازه بفرماييد من به جاي شما بيل بزنم و اين كار سخت را انجام دهم.

امام از پذيرش پيشنهاد من امتناع كرده و فرمود: دوست دارم انسان براي به دست آوردن مایحتاج زندگی در مقابل آفتاب آزرده شود.

«إِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَتَأَذَّى الرَّجُلُ بِحَرِّ الشَّمْسِ فِي طَلَبِ الْمَعِيشَة» (الكافي ،ج ‏5، ص: 76)

استاد عبدالکریم پاک نیا نهند در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: در این فرصت به اصول مهم امر تولید از منظر اهل بیت علیهم السلام می پردازیم؛ لازم به ذکر است که بخشی از آن وظیفه حاکمیت و بخشی دیگر وظایف کارفرما و کارگر و سایر اقشار جامعه است.

اصل اول. شناخت ارزش کارهای تولیدی

این استاد حوزه علمیه قم افزود: یقینا تلاش برای رونق تولید رمز بقای یک جامعه است. در سیره حضرت صادق آل محمد صلی الله علیه و آله و سلم فعالیت های اقتصادی افراد در امر تولید ارزش بالایی دارد. آن بزرگوار کارگران و تولید کنندگان را بسیار تشویق می کرد.

وی در این راستا به روایتی از امام صادق عليه السلام اشاره نمود که برای يكى از ياران خود نوشتند: ... در تأمين نیازهای زندگی، تنبلى مكن كه بارى بر دوشِ ديگرى يا فرمود: بر دوش خانواده ‏ات باشی.

«لَا تَكْسَلْ عَنْ مَعِيشَتِكَ فَتَكُونَ كَلًّا عَلَى غَيْرِكَ أَوْ قَالَ عَلَى أَهْلِك‏» (وسائل الشيعة، ج‏17، ص: 59))

ز کوشش، به هر چیز خواهی رسید

به هر چیز خواهی کماهی رسید

استاد پاک نیا نهند خاطرنشان کرد: امام صادق علیه السلام به مَعاذِ لباسفروش فرمود: اى معاذ! ... براى خانواده ‏ات تلاش كن. مبادا آنان براى تو كار و تلاش كنند!

«يا مُعاذُ: ... اسعَ عَلى عِيالِكَ، و إيّاكَ أن يَكونوا هُمُ السُّعاةَ عَلَيكَ» (الكافي: ج 5 ص 149 ح 6، تهذيب الأحكام: ج 7 ص 3 ح 3.)

وی افزود: این سیره حضرت برگرفته از رفتار رسول گرامي اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بود که آن حضرت، دست تولیدگر کوشائی را كه با عرق جبين و كد يمين به تولید محصولات مورد نیاز جامعه می پرداخت بوسه زده و فرمود: اين دستي است كه آتش جهنم به آن نخواهد رسيد.

«هذِهِ يَدٌ لا تَمَسُّهَا النّار» (اسد الغابة: ج 2 ص 420.)

اهل همت رخنه در سد سکندر می کنند

این سبک دستان، کلید فتح را دندانه اند

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در مکتب حیات بخش اسلام انسان های شریفی که در امر تولیدات ما یحتاج جامعه فعالیت می کنند و صاحب حرفه هستند و با زحمات فراوان نیازهای مسلمانان را تأمین می کنند، جایگاه والایی دارد.

وی اضافه نمود: حضرات معصومین علیهم السلام، افراد کسل و تنبل را سخت نکوهش می کردند. زیرا رکود و تعطیلی تولید نه تنها ضربه اقتصادی به فرد و جامعه می زند، بلکه ضرر و خطر بزرگ تر آن متوجه آسیب های روحی و روانی افراد جامعه می شود، و بیکاری کارگران و کشاورزان را از لحاظ حیثیت و شخصیت واقعی تنزل می دهد و او را از خوشبختی و سعادت محروم می سازد.

رهین منت و مهمان خوان این و آن تا کی

غلام همت خود باش و فکر زندگانی کن

استاد پاک نیا نهند خاطرنشان کرد: امام صادق علیه السلام به نقل از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: ملعون است ملعون است! کسی که بار زندگی خود را به گردن مردم بیندازد. ملعون است ملعون است! کسی که خانواده اش را در اثر ندادن نفقه ضایع و تباه کند.

«مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَى كَلَّهُ عَلَى النَّاسِ مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ يَعُول» (الكافي ، ج‏4، ص: 12.)

اصل دوم . تخصص و تعهد

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در سیره و سخن امام صادق علیه السلام داشتنِ تخصص، جلب رضایت مشتری و امانتداری برای تولید کنندگان و صاحبان حرفه های مختلف از اهمیت والائی برخوردار است. آن حضرت در این زمینه فرمود: هر صنعتگری براى رونق كسب و كار خود از سه چيز ناگزير است: مهارت در كار، امانتداری، جلب توجه مراجعه‏كنندگان‏».

 «كُلُّ ذِي صِنَاعَةٍ مُضْطَرٌّ إِلَى ثَلَاثِ خِلَالٍ يَجْتَلِبُ بِهَا الْمَكْسَبَ وَ هُوَ أَنْ يَكُونَ حَاذِقاً بِعَمَلِهِ مُؤَدِّياً لِلْأَمَانَةِ فِيهِ مُسْتَمِيلًا لِمَنِ اسْتَعْمَلَه» (تحف العقول، ص: 322. )

اصل سوم.  منابع پاک و روش حلال

استاد پاک نیا نهند خاطرنشان کرد: پاک و حلال بودن منابع تولید و مجاری توزيع محصولات، از عوامل مهم رونق تولید در اقتصاد اسلامی است.

وی افزود: از منظر پیشوای ششم علیه السلام حلال و حرام بودن مسیر، روش، ابزار، منابع و حتی هدف تولید اهمیت ویژه ای در توسعه اقتصادی دارد. برای همین امام صادق علیه السلام در حدیثی طولانی مرزهای صنایع و تولیدات حلال و حرام را اینگونه مشخص فرموده است:

 هرگونه صنعتی که بندگان فراگیرند یا به دیگران آموزش دهند از قبیل: نویسندگی، حسابداری، بازرگانی، زرگری، زین سازی، ساختمان [سازی]، بافندگی، لباس شویی، دوزندگی، ساختن انواع صورت ها به جز صورتگری از جانداران، ساختن انواع ابزار و آلات که مورد نیاز بندگان است و برای آنان سودآور و مایه ماندگاری و راحتی زندگانی است، پس ساختن و آموختن و به اجرا درآوردن همه اینها برای خود یا دیگری، حلال است.

گرچه از این صنعت ها و این ابزار و آلات در جهت فساد گستری و گناهان گوناگون استفاده شود و نیز در صورتی که مورد استفاده حق و باطل -هردو- قرار گیرد، ساخت و آموزش آن هیچ اشکالی ندارد. مانند نویسندگی که [امکان دارد] درجهت فساد گستری و فتنه انگیزی به کار گرفته شود از قبیل: تقویت در جهت یاری رساندن به کارگزارانِ حکمرانان ستمگر. (از قبیل تولید خبر، گزارش و ...)

همچنین است استفاده از کارد، شمشیر، نیزه، کمان و امثال اینها از انواع ابزار و آلات که بسا هم در راه صلاح و خیر و هم در راه فساد به کار گرفته می شود و در هر دو صورت مورد استفاده می تواند باشد؛ لذا یاد دادن و یاد گرفتن و مزدستاندن بر آن و در آن و انجام دادن آن و در آن، برای کسی که در او جهات صلاح باشد بلامانع است؛ ولی بر همگان حرام است که آن را به شکلی دربیاورند تا در جهت فساد و زیان به کار رود. بر استاد و شاگرد این صنعت ها گناه و بازخواستی نیست؛ زیرا در آنها منافع جهات صلاح رجحان دارد و پایندگی و ادامه زندگی نوع مردم وابسته به آنها است.

همانا گناه و وزر و وبال آن فقط شامل کسی می شود که آنها را در راه های فساد و حرام به کار می گیرد و این از آن جهت است که خداوند تنها صنعتی را تحریم کرده که تمامی آن حرامکاری باشد و فساد محض بشمار آید؛ مانند ساختن تارها، نی ها، شطرنج ها، ابزار بازی [قمار]، صلیب ها و بت ها، که همه اینها را حرام اعلام فرموده است و آنچه مانند اینهاست از قبیل: ساختن نوشیدنی های حرام و آنچه که از آن فساد محض برخیزد و در آن هیچ گونه مصلحتی نباشد و خیری از آن به دست نیاید که همه اینها که یاد گرفتن و یاد دادن و بکارگیری و مزدگرفتن بر آن و هرگونه تصرفی در آن از جمیع وجوه حرکات حرام است مگر اینکه صنعتی باشد که در صنعت های دیگر [که حلال اند] بکارگیری شود؛ گرچه در آن تصرفی صورت گیرد و در یکی از موارد گناه و خلاف بکار آید و شاید چون وجه صلاحی در آن است، یادگیری و یاددادن و بکارگیری آن، حلال و بلامانع اعلام شده است ولی کسی که آن را در غیر راه حق و حلال به کار می برد، حرام و نامشروع است.

«و أما تفسير الصناعات‏ : فَكُلُّ مَا يَتَعَلَّمُ الْعِبَادُ أَوْ يُعَلِّمُونَ غَيْرَهُمْ مِنْ صُنُوفِ الصِّنَاعَاتِ مِثْلِ الْكِتَابَةِ وَ الْحِسَابِ وَ التِّجَارَةِ وَ الصِّيَاغَةِ وَ السِّرَاجَةِ وَ الْبِنَاءِ وَ الْحِيَاكَةِ وَ الْقِصَارَةِ وَ الْخِيَاطَةِ وَ صَنْعَةِ صُنُوفِ التَّصَاوِيرِ مَا لَمْ يَكُنْ مُثُلَ الرُّوحَانِيِّ وَ أَنْوَاعِ صُنُوفِ الْآلَاتِ الَّتِي يَحْتَاجُ إِلَيْهَا الْعِبَادُ الَّتِي مِنْهَا مَنَافِعُهُمْ وَ بِهَا قِوَامُهُمْ وَ فِيهَا بُلْغَةُ جَمِيعِ حَوَائِجِهِمْ فَحَلَالٌ فِعْلُهُ وَ تَعْلِيمُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ فِيهِ لِنَفْسِهِ أَوْ لِغَيْرِهِ وَ إِنْ كَانَتْ تِلْكَ الصِّنَاعَةُ وَ تِلْكَ الْآلَةُ قَدْ يُسْتَعَانُ بِهَا عَلَى وُجُوهِ الْفَسَادِ وَ وُجُوهِ الْمَعَاصِي وَ يَكُونُ مَعُونَةً عَلَى الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ فَلَا بَأْسَ بِصِنَاعَتِهِ وَ تَعْلِيمِهِ نَظِيرُ الْكِتَابَةِ الَّتِي هِيَ عَلَى وَجْهٍ مِنْ وُجُوهِ الْفَسَادِ مِنْ تَقْوِيَةِ مَعُونَةِ وُلَاةِ وُلَاةِ الْجَوْرِ  وَ كَذَلِكَ السِّكِّينُ وَ السَّيْفُ وَ الرُّمْحُ وَ الْقَوْسُ وَ غَيْرُ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهِ الْآلَةِ الَّتِي قَدْ تُصْرَفُ إِلَى جِهَاتِ الصَّلَاحِ وَ جِهَاتِ الْفَسَادِ وَ تَكُونُ آلَةً وَ مَعُونَةً عَلَيْهِمَا فَلَا بَأْسَ بِتَعْلِيمِهِ وَ تَعَلُّمِهِ وَ أَخْذِ الْأَجْرِ عَلَيْهِ وَ فِيهِ وَ الْعَمَلِ بِهِ وَ فِيهِ لِمَنْ كَانَ لَهُ فِيهِ جِهَاتُ الصَّلَاحِ مِنْ جَمِيعِ الْخَلَائِقِ وَ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِمْ فِيهِ تَصْرِيفُهُ إِلَى جِهَاتِ الْفَسَادِ وَ الْمَضَارِّ فَلَيْسَ عَلَى الْعَالِمِ وَ الْمُتَعَلِّمِ إِثْمٌ وَ لَا وِزْرٌ لِمَا فِيهِ مِنَ الرُّجْحَانِ فِي مَنَافِعِ جِهَاتِ صَلَاحِهِمْ وَ قِوَامِهِمْ بِهِ وَ بَقَائِهِمْ وَ إِنَّمَا الْإِثْمُ وَ الْوِزْرُ عَلَى الْمُتَصَرِّفِ بِهَا فِي وُجُوهِ الْفَسَادِ وَ الْحَرَامِ وَ ذَلِكَ إِنَّمَا حَرَّمَ اللَّهُ الصِّنَاعَةَ الَّتِي حَرَامٌ هِيَ كُلُّهَا الَّتِي يَجِي‏ءُ مِنْهَا الْفَسَادُ مَحْضاً نَظِيرَ الْبَرَابِطِ «4» وَ الْمَزَامِيرِ وَ الشِّطْرَنْجِ وَ كُلِّ مَلْهُوٍّ بِهِ وَ الصُّلْبَانِ «5» وَ الْأَصْنَامِ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنْ صِنَاعَاتِ الْأَشْرِبَةِ الْحَرَامِ وَ مَا يَكُونُ مِنْهُ وَ فِيهِ الْفَسَادُ مَحْضاً وَ لَا يَكُونُ فِيهِ وَ لَا مِنْهُ شَيْ‏ءٌ مِنْ وُجُوهِ الصَّلَاحِ فَحَرَامٌ تَعْلِيمُهُ وَ تَعَلُّمُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ أَخْذُ الْأَجْرِ عَلَيْهِ وَ جَمِيعُ التَّقَلُّبِ فِيهِ مِنْ جَمِيعِ وُجُوهِ الْحَرَكَاتِ كُلِّهَا إِلَّا أَنْ تَكُونَ صِنَاعَةً قَدْ تَنْصَرِفُ إِلَى جِهَاتِ الصَّنَائِعِ «1» وَ إِنْ كَانَ قَدْ يُتَصَرَّفُ بِهَا وَ يُتَنَاوَلُ بِهَا وَجْهٌ مِنْ وُجُوهِ الْمَعَاصِي فَلَعَلَّهُ لِمَا فِيهِ مِنَ الصَّلَاحِ حَلَّ تَعَلُّمُهُ وَ تَعْلِيمُهُ وَ الْعَمَلُ بِهِ وَ يَحْرُمُ عَلَى مَنْ صَرَفَهُ إِلَى غَيْرِ وَجْهِ الْحَقِّ وَ الصَّلَاحِ فَهَذَا تَفْسِيرُ بَيَانِ وَجْهِ اكْتِسَابِ مَعَاشِ الْعِبَادِ وَ تَعْلِيمِهِمْ فِي جَمِيعِ وُجُوهِ اكْتِسَابِهِمْ.» (تحف العقول، ص: 335).

وی افزود: پس شرائط مهم تولید محصولات این است که اولا، صلاح، نیازجامعه و ثانياً، نیت ها و انگیزه های سالم و اسلامی مد نظر باشد.

اصل چهارم. راستگوئی و معرفی صحیح تولیدات

استاد عبدالکریم پاک نیا نهند خاطرنشان کرد: متأسفانه امروزه برای رونق تولید تبلیغات غیر اسلامی صورت می گیرد. دروغ گفتن و توصیف غیر واقعی محصولات تولیدی از مواردی است که از منظر قرآن و اهل بیت علیهم السلام کاملا مردود است.

وی اضافه نمود: خدای متعال دروغگویان را مستحق لعنت و سزاوار خشم پروردگار عالم می داند و به آنان عذابی دردناک در آخرت وعده می دهد.

«وَ الْخامِسَةُ أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كانَ مِنَ الْكاذِبينَ» (نور: 7)

«وَ لا تَقُولُوا لِما تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هذا حَلالٌ وَ هذا حَرامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ» (نحل: 116)

وی افزود: حضرت امام صادق علیه السلام هم فرمود: از دروغگو یاری مجو.

«لَا تَسْتَعِنْ بِكَذَّابٍ» (بحار الأنوار ، ج ‏75، ص: 230)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بنابراین تولید کنندگان مؤمن هرگز از تبلیغات دروغین در معرفی کالای خود بهره نمی گیرند؛ بلکه حقیقت کالای خود را همان طوری که هست معرفی می کنند و و در کسب روزی و سود و بهره به لطف الهی چشم می دوزند.

وی اضافه نمود: متأسفانه امروزه تبلیغات دروغین رواج پیدا کرده در حالی که تبلیغات کاذب، نه تنها مورد نکوهش دین، عرف و عقل قرار دارد، بلکه مجازات هایی نیز در قوانین مصوب حمایت از حقوق مصرف کنندگان برای آن در نظر گرفته شده است.

استاد پاک نیا نهند خاطرنشان کرد: در هر صورت در جامعه اسلامی، تولیدگر امين و راستگو جايگاه والايى دارند. چرا که امانتداری و راستگویی بهترین سرمایه برای یک کار تولیدی محسوب می شود.

وی افزود: امام صادق علیه السلام این رهنمود حیاتی را به عبدالرحمن بن سيابه کوفی بیان نمود. عبدالرحمن مى‏ گويد: هنگامى كه پدرم از دنيا رفت، يكى از دوستان پدرم به منزل ما آمد و بعد از تسليت گفت: آيا از پدرت ارثى باقى مانده است تا بتوانى به وسيله آن امرار معاش كنى؟

گفتم: نه.

او كيسه ‏اى كه محتوى هزار درهم بود، به من تحويل داد و گفت: اين سرمايه را خوب حفظ كن و از سود آن زندگى خود را اداره كن! به فضل الهى كار من با این سرمایه امانتی رونق گرفت و من در اندك زمانى مستطيع شدم و آماده اعزام به سفر حج گرديدم. بعد از انجام اعمال حج در مدينه به حضور امام صادق علیه السلام شرفياب شد و خودم را معرفی کردم.

امام پرسيد: هزار درهم امانتى آن مرد را چه كردى؟

گفتم: يابن رسول الله! آن را قبل از سفر به صاحبش برگرداندم.

امام با خوشحالى گفت: احسنت! سپس فرمود: آيا سفارشى به تو بكنم؟

گفتم: جانم به فدايت! البته كه راهنماييم كنيد!

امام فرمود: بر تو باد راستگويى و امانت دارى، كه در اين صورت شريك مال مردم خواهى شد.

سپس امام انگشتان دستانش را در هم فرو برد و فرمود: اين چنين.

«عَلَيْكَ بِصِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ تَشْرَكُ النَّاسَ‏ فِي أَمْوَالِهِمْ هَكَذَا وَ جَمَعَ بَيْنَ أَصَابِعِه»؛ (بحار، ج 47، ص 384.)

/270/260/20/