اگر مي خواهي به تو احترام بگذارند، پس نرمي به خرج بده. ولي اگر مي خواهي احترام تو را نگه ندارند و به تو توهين شود، خشونت به خرج ده.

با توجه به نامگذاری سال 1399 به «جهش تولید» استاد رضا محققیان از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به بیان «وظایف کارفرما» پرداخت.

این گفتگو که چکیده ای از کتاب ایشان، به نام «اشتغال نسل جوان و پرهیز از کسب حرام» است، به تبیین فصل هفتم این کتاب با عنوان «وظایف کارفرما» می پردازد.

1- رفق و مدارا و حسن خلق

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: بر كارفرما، مدير و مسئول هر گروهي لازم است كه با كارگران خود مهربان باشد و با آنها مدارا كند.

وی در این راستا به کلامی از آقا امام صادق عليه السلام اشاره نمود که در اين باره مي فرمايد: اگر مي خواهي به تو احترام بگذارند، پس نرمي به خرج بده. ولي اگر مي خواهي احترام تو را نگه ندارند و به تو توهين شود، خشونت به خرج ده. «إن شئت أن تكرم فلن و إن شئت أن تهان فاخشن»(مجلسي،محمد باقر، بحارالانوار، ج 75 ص 269 مواعظ الصادق جعفر بن محمد ع)

استاد محققیان افزود: آري! كارفرما و مسئول هر گروهي با رفق و مدارا و نرمي مي تواند به هدفي كه دارد برسد و كارهاي لازم را انجام دهد.

وی خاطرنشان کرد: امام صادق عليه السلام در اين باره مي فرمايد: هر كس اهل مدارا و نرمش باشد، به آن چه از مردم مي خواهد، مي رسد. «قالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ مَنْ كَانَ رَفِيقاً فِي أَمْرِهِ نَالَ مَا يُرِيدُ مِنَ النَّاسِ.» (كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، ج 2  ص 120)   

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم مي فرمايد: با مدارا كردن با مردم، رزق انسان فراوان مي شود و بركت زياد مي گردد و هر كس كه مدارا نكند، محروم مي شود. «النَّبِيِّ ص قَالَ إِنَّ فِي الرِّفْقِ الزِّيَادَةَ وَ الْبَرَكَةَ وَ مَنْ يُحْرَمِ الرِّفْقَ يُحْرَمِ الْخَيْرَ»(كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، ج 2 ص 119)   

وی افزود: اساس عقل و حكمت مدارا نمودن با مردم است. چرا كه انسان با نرمي و مدارا نمودن با مردم به اهداف خود مي رسد. ولي با سخت گرفتن و تندي، هرگز نمي تواند به مقصود خود نائل شود.

استاد محققیان در ادامه بیان کرد: پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم در دعاي خود فرموده اند: خدايا هر كس چيزي از امور امت من را عهده دار شود و با آنها مدارا كند، تو با او مدارا كن. و هر كس بر آنها سخت بگيرد، تو بر او سخت بگير.

 «قَالَ صلی الله علیه و آله و سلم الرِّفْقُ رَأْسُ الْحِكْمَةِ اللَّهُمَّ مَنْ وَلِيَ شَيْئاً مِنْ أُمُورِ أُمَّتِي فَرَفَقَ بِهِمْ فَارْفُقْ بِهِ وَ مَنْ شَقَّ عَلَيْهِمْ فَاشْقُقْ عَلَيْهِ.» (نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، ج  11 ص 295)

وی خاطرنشان کرد: براي سرپرستي يك مجموعه گاهي بايد انسان با مهرباني و رافت برخورد كند و گاهي به روي خود نياورد و ناديده بگيرد و گاهي عفو كند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم به کلام پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم اشاره نمود که در این باره مي فرمايد: آنها كه به ديگران رحم مي كنند، خدا آنها را رحم مي كند. به كساني كه در روي زمين هستند رحم كنيد، تا كساني كه در آسمان هستند به شما رحم كنند. «عَنْهُ ص قَالَ الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ ارْحَمُوا مَنْ فِي الْأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ.» (نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، ج 9 ص 55)

و نيز مي فرمايد: خداوند، خودش اهل مدارا است و رفق و مدارا را در هر كاري دوست دارد. «وَ قَالَ ص إِنَّ اللَّهَ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الْأُمُورِ كُلِّهَا.» (نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، ج  11 ص 295)

تقسيم كار

استاد رضا محققیان خاطرنشان کرد: براي اين كه كارفرما كمتر با مشكل روبرو گردد، لازم است كارها را بين كارگران تقسيم كند، تا كار هر كس، مشخص باشد و كسي نتواند به بهانه اين كه ديگري اين كار را انجام مي دهد، از زير كار شانه خالي كند و اسباب ناراحتي براي كارفرما و ساير كارگران پديد نيايد. با تعيين و تقسيم كار، هر كس در مقابل وظيفه خود، بيشتر احساس مسوليت مي كند و فرد خطا كار و مقصر زودتر مشخص مي گردد.

وی به کلام امير المومنين عليه السلام اشاره نمود که در اين باره مي فرمايد: براي هر كدام از كارگران و خدمت كاران كاري را معين كن، تا مشخص باشد او كار خود را انجام داده يا نه. و اين تقسيم و تعيين كار سبب مي گردد، كه كسي به اميد اين كه ديگري انجام خواهد داد، از زير بار مسوليت شانه خالي نكند. «وَ اجْعَلْ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ خَدَمِكَ عَمَلًا تَأْخُذُهُ بِهِ فَإِنَّهُ أَحْرَى أَلَّا يَتَوَاكَلُوا فِي خِدْمَتِكَ.» (سيد رضي، نهج البلاغة، ص: 405)

این استاد حوزه علمیه قم افزود: با تقسيم كار عدالت اجتماعي برقرار مي گردد و هر كس، خود را در برابر كار خود، مسئول مي بيند. حتي در محيط خانه هم كارها تقسيم گردد.

وی افزود: ام سلمه از حضرت علي عليه السلام نقل مي كند كه: روزي رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم وارد منزل ما شد و از اوضاع و احوال زندگي خانوادگي ما پرسيد: حضرت زهرا عليها السلام پاسخ داد:

اي رسول خدا! دستان من با كار كردن با آسياب سنگي تاول زده و زخم شده است، زيرا گاهي آرد مي كنم و زماني آرد را خمير مي سازم.

آري حضرت زهرا عليها السلام چون ديگر زنان جامعه كار مي كرد، غلات را با آسياب دستي آرد مي نمود، نان مي پخت، كارهاي روزانه را انجام  مي داد، به بچه داري و تربيت كودكان توجه كامل داشت، تا آن كه هر دو دست آن يگانه روزگار زخم شد.

ناچار به پدرعرض كرد: هر دو دستم به علت آرد كردن گندم با آسياب دستي ورم كرده و زخم شده است، ديشب را تا صبح به آرد كردن گندم مشغول بودم و ابوالحسن عليه السلام فرزندانم حسن و حسين عليهما السلام را نگهداري مي كرد. و نياز به يك خادم دارم، تا در كارهاي خانه به من كمك كند.

پس از مدتي فضه، كنيز و خادم حضرت زهرا سلام الله علیها به منزل آنها آمد. پس حضرت زهرا سلام الله علیها كارهاي منزل را بين خود و فضه تقسيم نمود. و نه تنها خود حضرت زهرا سلام الله علیها كار مي كرد، و نيازمندي هاي خانه را برطرف مي ساخت. بلكه به تقسيم كار در خانواده و تحقق عدالت در محيط كوچك خانه و خانواده نيز اهميت مي داد.

كارهاي خانه را بين خود و اميرالمؤمنين عليه السلام و كار روزانه ي داخل منزل را نيز بين خود و خدمتكارش فضه به گونه اي مساوي تقسيم مي كرد.

استاد محققیان افزود: سلمان فارسي مي گويد: فاطمه زهرا عليها السلام را ديدم كه با دستان مبارك و با آسياب دستي گندم را آرد مي كند، در حالي كه فرزند او حسين عليه السلام گرسنه است و گريه مي كند. پس جلو رفته و سلام نمودم و گفتم: اي دختر رسول خدا! خود را به زحمت مينداز، در كنار شما خدمتكار منزلتان فضه ايستاده است، كار منزل را به ايشان واگذار.

حضرت زهرا عليها السلام پاسخ داد: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به من سفارش فرمود كه: كارهاي خانه را با فضه تقسيم كنم. يك روز او كار مي كند و روز ديگر من. ديروز نوبت او بود و امروز نوبت من است.

سلمان می گويد: عرض كردم اجازه دهيد من جو را آرد كنم يا از كودكان شما نگه داري كنم؟ حضرت فرمود: من به نگه داري از كودكان شايسته تر هستم. پس من مقداري جو آرد نمودم، تا اذان شد و من براي نماز به مسجد آمدم  و با پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم نماز را خواندم و قضيه را براي حضرت علي عليه السلام تعريف نمودم. او گريه نمود و از مسجد خارج شد و پس از آن دو باره به مسجد آمد، در حالي كه لبخند بر لب داشت.

پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم از او سوال نمود، چه خبر داري؟ عرض كرد به منزل رفتم، ديدم: حضرت زهرا سلام الله علیها به خواب رفته و آسياب دستي بدون اين كه دستي آن  را حركت دهد، مي چرخد. پس پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم لبخند زدند و فرمود: اي علي! آيا نمي داني كه خداوند ملائكه اي دارد كه تا روز قيامت براي پيامبر و آل او خدمت مي كنند.

«روي أن سلمان قال كانت فاطمة ع جالسة قدامها رحى تطحن بها الشعير و على عمود الرحى دم سائل و الحسين في ناحية الدار يتضور من الجوع فقلت يا بنت رسول الله دبرت كفاك و هذه فضة فقالت أوصاني رسول الله ص أن تكون الخدمة لها يوما فكان أمس يوم خدمتها قال سلمان قلت إني مولى عتاقه إما أنا أطحن الشعير أو أسكت الحسين لك فقالت أنا بتسكينه أرفق و أنت تطحن الشعير فطحنت شيئا من الشعير فإذا أنا بالإقامة فمضيت و صليت مع رسول الله ص فلما فرغت قلت لعلي ما رأيت فبكى و خرج ثم عاد فتبسم فسأله عن ذلك رسول الله ص قال دخلت على فاطمة و هي مستلقية لقفاها و الحسين نائم على صدرها و قدامها رحى تدور من غير يد فتبسم رسول الله ص و قال يا علي أ ما علمت أن لله ملائكة سيارة في الأرض يخدمون محمدا و آل محمد إلى أن تقوم الساعة.» (مجلسي،محمد باقر، بحارالانوار، ج 43 ص 28)

2- تعيين مقدارمزد و اجرت كارگر قبل از شروع به كار

استاد رضا محققیان در بخش دوم از بیان وظایف کارفرما خاطرنشان کرد: امام صادق عليه السلام مي فرمايد: پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم نهي نمودند: از اين كه كار گزاران كسي را براي كاري استخدام كنند، بدون اين كه قبل از شروع به كار مقدار مزد او را با او قطعي كنند. «عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ فِي حَدِيثِ الْمَنَاهِي قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ص أَنْ يُسْتَعْمَلَ أَجِيرٌ حَتَّى يُعْلَمَ مَا أُجْرَتُهُ.» (عاملي، شيخ حر، وسائل الشيعة، ج: 19 ص: 105)

وی افزود: براي روشن شدن حكمت دستور پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم لازم است قضيه اي را از امام هشتم عليه السلام نقل كنيم:

روزي سليمان بن جعفر جعفري و امام رضا عليه السلام با هم به دنبال كاري بيرون رفته بودند، غروب آفتاب شد و سليمان خواست به منزل خويش برود، حضرت  علي بن موسي الرضا عليه السلام به او فرمود: «به خانه ي ما بيا و امشب با ما باش. او هم اطاعت كرده و به اتفاق امام، به خانه امام رفتند.

امام، مشاهده نمود، كه غلامان مشغول گل كاري و كارهاي ديگر هستند، ضمناَ چشم امام به يك نفر بيگانه افتاد كه او هم با آنان مشغول كار بود،

حضرت پرسيد: اين كيست؟»

غلامان «اين را ما امروز اجير گرفته ايم، تا به ما كمك كند».

 امام بسيار خوب چقدر مزد برايش تعيين كرده ايد؟

 آنها گفتند: يك چيزي به او خواهيم داد و او را راضي خواهيم كرد.

 آثار ناراحتي در امام رضا عليه السلام پديد آمد و رو كرد، به طرف غلامان تا آنها را تأديب كند. سليمان جعفري جلو آمد و عرض كرد: چرا خودتان را ناراحت    مي كنيد؟

امام فرمود: من مكرر دستور داده ام تا مزد و اجرت كارگري را با او طي نكرده ايد، هرگز او را بكار نگماريد. اول اجرت و مزد طرف را تعيين كنيد، بعد از  او كار بكشيد. چون اگر مزد و اجرت كارگر را تعيين كنيد، آخر كار هم      مي توانيد، چيزي اضافه به او بدهيد. و او را خوشحال كنيد. البته او هم كه ببيند، شما بيش از اندازه اي كه معين شده به او مي دهيد، از شما ممنون و متشكر شده و شما را دوست مي دارد، و علاقه ي بين شما و او محكم تر مي شود و اگر هم فقط به همان اندازه كه قرار گذاشته ايد، اكتفا كنيد او از شما ناراضي نخواهد بود. ولي اگر اول مزد او را تعيين نكنيد و او را به كار بگماريد، آخر كار هر اندازه كه به او اجرت بدهيد، گمان مي كند كه شما به او كمتر از مزدش اجرت داده ايد.

«عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ جَعْفَرٍ الْجَعْفَرِيِّ قَالَ كُنْتُ مَعَ الرِّضَا ع فِي بَعْضِ الْحَاجَةِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَنْصَرِفَ إِلَى مَنْزِلِي فَقَالَ لِيَ انْصَرِفْ مَعِي فَبِتْ عِنْدِيَ اللَّيْلَةَ فَانْطَلَقْتُ مَعَهُ فَدَخَلَ إِلَى دَارِهِ مَعَ الْمَغِيبِ فَنَظَرَ إِلَى غِلْمَانِهِ يَعْمَلُونَ فِي الطِّينِ أَوَارِيَ الدَّوَابِّ وَ غَيْرَ ذَلِكَ وَ إِذَا مَعَهُمْ أَسْوَدُ لَيْسَ مِنْهُمْ فَقَالَ مَا هَذَا الرَّجُلُ مَعَكُمْ قَالُوا يُعَاوِنُنَا وَ نُعْطِيهِ شَيْئاً قَالَ قَاطَعْتُمُوهُ عَلَى أُجْرَتِهِ قَالُوا لَا هُوَ يَرْضَى مِنَّا بِمَا نُعْطِيهِ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ يَضْرِبُهُمْ بِالسَّوْطِ وَ غَضِبَ لِذَلِكَ غَضَباً شَدِيداً فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاكَ لِمَ تُدْخِلُ عَلَى نَفْسِكَ فَقَالَ إِنِّي قَدْ نَهَيْتُهُمْ عَنْ مِثْلِ هَذَا غَيْرَ مَرَّةٍ أَنْ يَعْمَلَ مَعَهُمْ أَحَدٌ حَتَّى يُقَاطِعُوهُ عَلَى أُجْرَتِهِ وَ اعْلَمْ أَنَّهُ مَا مِنْ أَحَدٍ يَعْمَلُ لَكَ شَيْئاً بِغَيْرِ مُقَاطَعَةٍ ثُمَّ زِدْتَهُ لِذَلِكَ الشَّيْءِ ثَلَاثَةَ أَضْعَافٍ عَلَى أُجْرَتِهِ إِلَّا ظَنَّ أَنَّكَ قَدْ نَقَصْتَهُ أُجْرَتَهُ وَ إِذَا قَاطَعْتَهُ ثُمَّ أَعْطَيْتَهُ أُجْرَتَهُ حَمِدَكَ عَلَى الْوَفَاءِ فَإِنْ زِدْتَهُ حَبَّةً عَرَفَ ذَلِكَ لَكَ وَ رَأَى أَنَّكَ قَدْ زِدْتَهُ.» (عاملي، شيخ حر، وسائل الشيعة، ج: 19 ص: 105)

3- پرداخت سريع مزد و اجرت كارگر

استاد رضا محققیان در بخش پایانی از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید که در بیان وظایف کارفرمایان است، به «پرداخت سریع مزد و اجرت کارگر پرداخت و در این راستا افزود: در دستورات اسلامي به پرداخت اجرت اجير بسيار سفارش شده است و يكي از زشت ترين گناهان را پايمال كردن مزد و اجرت كارگران زحمتكش معرفي نموده است.

وی در این باره به کلام پيامبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم پرداخت که مي فرمايد: هر كس نسبت به مزد و اجرت كارگران كوتاهي و ظلم كند و اجرت آنها را ندهد، خداوند در قيامت پاداش اعمال صالح او را نخواهد داد و بوي بهشت را استشمام نخواهد كرد؛ در حالي كه ديگران بوي بهشت را از فاصله پانصد سال راه استشمام مي كنند. «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ ظَلَمَ أَجِيراً أُجْرَتَهُ أَحْبَطَ اللَّهُ عَمَلَهُ وَ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ رِيحَ الْجَنَّةِ وَ إِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ.» (عاملي، شيخ حر، وسائل الشيعة، ج: 19 ص: 106)

این استاد حوزه علمیه قم افزود: دين اسلام سفارش مي كند، كه اجرت و مزد كارگر را قبل از اين كه عرق پيشاني او خشك شود، به او پرداخت كنيد و قبل از شروع به كار مقدار اجرت  او را تعيين كنيد، تا ظلمي نسبت به او پديد نيايد. و او با رضايت اجرت خود را دريافت كند.

وی خاطرنشان کرد: شعيب، يكي از ياران امام صادق عليه السلام نقل مي كند كه: عده اي كار گر را به باغ امام صادق عليه السلام آورديم، كه در آنجا تا عصر كار كنند، وقتي عصر شد و آنها دست از كار كشيدند، امام صادق عليه السلام به غلامشان به نام معتب، فرمود: مزد و اجرت آنها را فورا ، تا عرق پيشانيشان خشك نشده، پرداخت كن. «عَنْ شُعَيْبٍ قَالَ تَكَارَيْنَا لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَوْماً يَعْمَلُونَ فِي بُسْتَانٍ لَهُ وَ كَانَ أَجَلُهُمْ إِلَى الْعَصْرِ فَلَمَّا فَرَغُوا قَالَ لِمُعَتِّبٍ أَعْطِهِمْ أُجُورَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَجِفَّ عَرَقُهُمْ.» (كليني، محمد بن يعقوب، الكافي، ج 5 ص 289)   /270/260/43/