استاد مرتضی شریفی اشکوری، از اساتید برجستهٔ حوزهٔ علمیهٔ قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌ رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به تشریح یکی از عمیق‌ترین مفاهیم معرفتی یعنی «ظاهر و باطن عبادات و معاصی» پرداخت.

/270/260/21/

ظاهر و باطن احکام؛ از حرکت تن تا تسلیم جان

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: هر یک از واجبات و محرمات الهی، دارای دو ساحت ظاهری و باطنی هستند. باطن واجبات، پذیرفتن «مدیریت خدا» است. یعنی انسان با عمل خود اعلام می‌کند: «خدایا، من قبولت کردم و فرمان تو را بر زندگی‌ام حاکم می‌کنم.»

وی به تقابل این مفهوم با گناهان اشاره کرده و افزود: در مقابل، هر حرامی نیز ظاهری دارد؛ دروغ، غیبت، تهمت و خیانت، ظاهر گناه هستند. اما باطن حرام پذیرفتن «مدیریت شیطان» است. یعنی انسان با ارتکاب گناه، عملاً به شیطان می‌گوید: «من قبولت کردم و فرمان تو را برده‌ام.» این است معنای واقعی تعیین جبهه در میدان نبرد حق و باطل.

داستانی عبرت‌آموز از علامه حسن‌زاده آملی: دل شکستن کارِ شیطان نیست

استاد شریفی اشکوری برای روشن‌تر شدن مفهوم "مدیریت شیطانی" و چگونگی مقابله با آن، به خاطره‌ای از علامه ذوالفنون، مرحوب علامه حسن‌ زاده آملی (اعلی ‌الله مقامه) اشاره کرد. مرحوم علامه حسن‌زاده آملی تعریف می‌کردند که تابستان‌ها به آمل می‌آمدم و عصره‌ها به برخی طلبه‌ها درس می‌دادم. یک روز هنگام استراحت، دیدم بچه‌ها سر و صدای زیادی می‌کنند. عصبانی شدم و تندی کردم. اما بلافاصله پشیمان شدم و دلم شکست. دل شکستن، خیلی کار عجیبی است. گاهی زبان ما نیش می زد و دل کسی را می‌شکند. برای جبران، کیک خریدم و به بچه‌ها دادم، اما دیدم دل شکسته را درست نمی‌کند."

وی افزود: علامه فرمودند که برای چاره‌جویی، به تبریز و دم در خانهٔ آیت‌الله سید حسن الهی (ره) رفتم. هنوز چیزی نگفته بودم که ایشان فرمودند: «حسن‌زاده، سید علی قاضی (ره) از عالم برزخ پیام داده که به حسن‌زاده بگویم این‌طور می‌خواهی به محضر امام زمانت برسی؟» مراقبت از دل‌ها و جبران کردن خطاها، راه رسیدن به امام زمان (عج) است.

شش هزار سال عبادت و یک دمِ ابلیس؛ احتناک یعنی این!

این استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود به داستان معروف ابلیس و رانده شدنش از درگاه الهی اشاره کرد. وی با استناد به فرمایش امیرالمؤمنین علی (علیه ‌السلام) دربارهٔ شش هزار سال عبادت ابلیس، اظهار داشت: حضرت فرمودند کهنمی‌دانم آن شش هزار سال از سال‌های دنیوی بود یا اخروی، ولی به هر حال تمام شد. وقتی خدا به او فرمود چه می‌خواهی، گفت: «مرا تا روز قیامت مهلت ده تا همهٔ فرزندان آدم را با احتناک خود، از راه به در برم، مگر عدهٔ قلیلی را.» احتناک یعنی مهار کردن. کار شیطان این است که طناب و افسار بر گردن انسان بیندازد و او را هر جا که می‌خواهد بکشد. او نمی‌خواهد شما را لزوماً بی‌دین کند، بلکه می‌خواهد مدیریت زندگیتان را به دست بگیرد.

شناسایی دام‌های شیطان (مصادیق عملی احتناک(

استاد شریفی اشکوری سپس به تشریح مهم‌ترین دام‌هایی پرداختند که شیطان برای به دام انداختن انسان پهن کرده است:

1- تجمّل‌پرستی و دنیازدگی: خداوند دنیا را «دنیّه» یعنی پست و حقیر نامیده است. چرا ما آن را بزرگ می‌کنیم؟ یک فقیر را می‌بینیم بلند نمی‌شویم، اما یک غنی را می‌بینیم برایش بلند می‌شویم. یکی از دام‌های خطرناک، تجمل‌پرستی است. یادم می‌آید یک روحانی تعریف می‌کرد که هر سال به خانهٔ کسی برای روضه می‌رفتم، می‌دیدم دکور خانه عوض شده است. وقتی علت را پرسیدم، صاحبخانه گفت: «زنم می‌گوید اگر عوض نکنیم، امام زمان در مجلس ما شرکت نمی‌کند!» این خرافه‌پرستی نیست؟ این دام شیطان است.

2- کوچک شمردن گناه: شیطان گناه را در نظر انسان کوچک جلوه می‌دهد. می‌گوید: «فلانی ۳۰ درصد ربا می‌خورد، من فقط ۱۰ درصد می‌خورم، آدم بدی نیستم.»

3- وعدۀ فقر (بخل و ترس از آینده): شیطان به انسان وعدهٔ فقر می‌دهد تا او را از انفاق بازدارد. می‌گوید: «جمع کن، برای آینده نگه دار، به کسی نده.» این دام است. ماجرای آن مردی که در زمان پیامبر (ص) یک درخت خرما داشت که شاخه‌اش در کوچه آویزان بود و مزاحم بچه‌ها می‌شد. پیامبر فرمودند آن را به من بفروش تا در بهشت درخت خرما به تو بدهم. گفت: نه، نسیه را قبول ندارم، بهشت را که کسی ندیده! بخل و بی‌اعتقادی به وعدهٔ الهی، همان دام شیطان است.

4- غضب و کینه: غضب و کینه، مادر تمام عیب‌هاست. طلاق‌هایی که امروز در جامعه زیاد شده، یکی از دلایلش همین عصبانیت‌های بی‌جاست. پیامبر اکرم (ص) سه روز پشت سر هم فرمودند: «همین الآن کسی که وارد مسجد می‌شود اهل بهشت است.» هر سه بار همان پیرمرد بود. کسی از او پرسید: چه کرده‌ای؟ گفت: «کاری نمی‌کنم، فقط کینهٔ کسی را در دل ندارم.»"

5- وسواس: وسواس، یکی از خطرناک‌ترین دام‌های شیطان است که گاهی انسان را از عبادت بازمی‌دارد. یک بار آب بکش کافی است، اما شیطان فریاد می‌زند: «نه، ۲۰ بار بکش!» تشخیص ندای شیطان از ندای رحمان سخت نیست؛ ببینید پیامبر چه می‌گوید و قرآن چه می‌گوید.

6- توجیه‌گری (تغییر اسم گناه): یکی از بزرگ‌ترین دام‌ها، توجیه است. ربا می‌خورد و اسمش را می‌گذارد کارمزد. رشوه می‌دهد و اسمش را هدیه می‌گذارد. تهمت می‌زند و می‌گوید همه این کار را می‌کنند. مثل بنی‌اسرائیل که در روز شنبه ماهی‌گیری نمی‌کردند، اما یک استخر زدند و راه آب را باز کردند تا ماهی‌ها خودشان بیایند و روز یکشنبه صیدشان کنند. اسم این کار را صید نگذاشتند، اما خدا آن را نیرنگ و حیلۀ شرعی نامید.

طناب شیطان و درس شیخ انصاری

استاد شریفی اشکیری به داستانی عبرت‌آموز از عالم ربانی، شیخ مرتضی انصاری (ره) اشاره کردند: "شخصی در خواب دید که شیطان طناب‌های مختلفی برای مردم پهن کرده است. در میان آنها یک طناب بسیار کلفت و محکم بود. پرسید: این برای کیست؟ گفت: برای شیخ انصاری. دیروز پای او را بستم و به وسط بازار کشاندم، اما طناب مرا پاره کرد. آن شخص از خواب بیدار شد و نزد شیخ رفت و ماجرا را تعریف کرد. شیخ فرمود: درست گفته. دیروز همسرم باردار بود و نیاز مالی داشتیم. وقتی به خانه نگاه کردم، دیدم پولی نیست. اما مقداری پول امانتی آنجا بود. با خود گفتم این پول را بردارم و نیاز زندگی را رفع کنم و بعداً سر جایش بگذارم. پول را برداشتم و به راه افتادم. وسط بازار، ناگهان به یاد آوردم که شاید فردا زنده نباشم و این پول امانتی را نتوانم پس بدهم. همان جا برگشتم و پول را سر جایش گذاشتم و طناب شیطان را پاره کردم."

شاخصه‌های شیعهٔ واقعی

وی در بخش پایانی سخنان خود با استناد به حدیثی از امام صادق (علیه‌ السلام) ویژگی‌های شیعهٔ واقعی را چنین برشمرد: "شیعهٔ ما کسی است که مراقب شکم و شهوت خود باشد، برای آخرتش تلاش کند و از دام‌های شیطان فاصله بگیرد. شیعهٔ امام صادق، کسی است که از عذاب فردای قیامت بترسد."