استاد محسن احمد آخوندی از اساتید حوزه علمیه قم و از نوادگان مرحوم علامه امینی اعلی الله مقامه الشریف در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بیان برخی از ابعاد زندگانی آن عالم بزگوار پرداخت.

پالایشگری علامه امینی

این استاد حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: مرحوم علامه امینی اعلی الله مقامه الشریف، هم در بعد اثبات شیعه و هم در مقام سلب دیگران تبحر داشته و اقدام کرده است. آن بزرگوار در جهت سلب دیگران، کاری انجام داده است که محمدرضا حکیمی آن را «پالایش کتابخانه عمومی» یا «بازسازی علمی میراث فرهنگی اسلام» نامگذاری کرده است.

وی افزود: علامه دست به پالایش برده است؛ یعنی در مطالعاتش به این مطلب رسیده که دست تحریف و تصرف در روایات، فراوان باز شده است. گاهی اوقات در سند روایات دست می برند؛ نام راویان را تغییر می دهند و یا جابجا می کنند؛ به گونه ای که بعضا راوی از کسی روایت می کند که سال ها بعد از او به دنیا آمده است! 

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: این سردرگمی را ایجاد کرده اند و مرحوم علامه می فرمود: «از قرن چهارم به بعد، من این را خیلی ملموس دیدم؛ از همین جهت است که به کتاب های خطی بسیار مراجعه می کنم و آن را با کتاب های چاپی مقایسه می نمایم که چه مقدار تغییری در آن ایجاد شده است.

وی اضافه نمود: گاهی کتاب خطی به گونه ای است که در سند آن هیچ مشکلی وجود ندارد؛ اما در کتاب چاپی می بینیم که سند به گونه ای است که صحیح نیست. گاهی برعکس است و اصلا قسمتی از سند را حذف می کنند.

روایت از ابن عقده

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: من نوشته های زیادی از مرحوم علامه دارم که به این مطلب اشاره داشتند؛ به عنوان مثال روایت از ابن عقده است که می گوید «این روایت را از فلانی و همچنین از 4 نفر دیگر که من آن را نمی شناسم، نقل می کنم.» نام این 4 تن در کتاب خطی در کنار مأخذ پنجم ذکر شده است؛ اما در کتاب چاپی نام آن 4 تن می افتد و می گوید «از کسی که من آنها را نمی شناسم» روایت از مسند بودن خارج می شود و به ضعیف تبدیل می گردد؛ چرا که می گوید: «عن من لم أعرفه». در حالی که در روایت اصلی این چهار نفر را نام می برد و سپس می فرماید در این روایت، نفر پنجمی هم هست که من آن را نمی شناسم.

وی افزود: این دقت در احادیث و پالایش کتاب هایی که ما به عنوان کتاب روایت می بینیم، در علامه امینی بسیار شدید است. و از این رو حقیقتا باید ایشان را به عنوان پالایشگر میراث فرهنگی به جامعه اسلامی معرفی کرد و نقد و انتقاد را از ایشان آموخت.

اجبار حسن الهیکل بر تصرف در چاپ نخست حیات محمد (ص)

نوه علامه امینی در ادامه بیان کرد: کتاب هایی در زمان حیات خود ایشان هم بوده است که بین چاپ اول و چاپ چندم آن، تفاوت در متن وجود دارد. یکی از این موارد، «حیاة محمد (ص)» از حسن الهیکل است. ایشان تاریخ زندگانی حضرت و تاریخ بعثت حضرت را بیان می کند.

وی اضافه نمود: در بخشی از این کتاب، بعد از بیان نزول آیه «و أنذِر عشیرتک الأقربین»، به روایت یوم الدار اشاره می کند. در این روایت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: من برای امر مهمی مبعوث شده ام. ارمغانی برای جامعه خودم آوردم که این ارمغان را هیچ جوانی برای قوم خودش نیاورده است؛ این رسالت، رسالت بسیار مهمی است؛ این بار مهمی است که بر دوش من گذاشته شده است؛ «أیّکم یوازنی علی هذا الأمر حتی یکون أخی و وصیّی و خلیفتی و وار ثی من بعدی» کدام یک از شما است که من را موازرت و مساعدت کند تا برادر من باشد.

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد:این متن و مضمون آن، کاملا عقیده شیعه را به اثبات می رساند و آشکارا مسجل می کند که علی علیه السلام شایستگی مقام وصایت و خلافت را داشته است. چه اینکه در ادامه این روایت هم می خوانیم که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید: «فاشهدوا ان هذا اخی و وصیّی و خلیفتی من بعدی فاسمعوا له و اطیعوا»

وی افزود: با چاپ این مطلب در کتاب حسن الهیکل مشاهده می کنیم که در میان علمای مصر سر و صدا بلند می شود که حسن الهیکل چرا مطلبی بیان می کند؛ مطلبی که مدعای شیعه را به اثبات می رساند؛ از این رو او را در فشار قرار می دهند. 

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: نتیجه این فشارها آن بود که در چاپ های بعدی از این کتاب، می بینیم که روایت یوم الدار یا همان «بیعة العشیرة» به این صورت تغییر می یابد: «أیکم یوازرنی علی هذا الأمر حتی یکون کذا و کذا و کذا و کذا»

تهیه میکروفیلم از منابع الغدیر

وی اضافه نمود: دقت در سند و پالایش کردن و چشمان تیز علامه امینی است که به ما می آموزد که حتی به چاپ های قبلی و بعدی و نسخه های خطی نگاه کنیم. این تسلط به خاطر مراجعه فراوان به منابع علمی جهان اسلام است که می توانست بفهمد آیا این نسخه صحیح است یا نیست.

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: یکی از کارهای مهمی که علامه امینی رضوان الله تعالی علیه انجام داده است که بسیار هم قیّم است، آن است که از نسخه های خطی مورد استناد خود، «میکرو فیلم» تهیه کرده است که این نسخه در طول زمان از بین نرود. از این رو یکی از مواردی که به ارزشمندی کتابخانه ایشان، یعنی کتابخانه امیرالمؤمنین علیه السلام می افزاید، همین است؛ تمام منابعی که برای الغدیر استفاده کرده است، میکروفیلم آن در کتابخانه وجود دارد؛ یعنی یا خودِ نسخه خطی آن موجود باشد، یا باید میکروفیلم آن تهیه شده باشد. یعنی کاری کند که مطلب بماند و جریان دست بردن به روایات سبب نشود که این منابع و روایات از بین برود و ما با یک فقدان منابع مواجه بشویم.

نقدهای علامه بر کتاب های مختلف

نوه علامه امینی خاطرنشان کرد: یکی از امور دیگری که مرحوم علامه به آن بسیار توجه کرده است، ادبیات و نقدهایی است که بر کتاب های حدیثی و تاریخی و تفسیری ما وجود دارد. جاهایی نشان داده می شود که این مؤلف رعایت نکرده است؛

مثلا وقتی نقد تاریخ ابن کثیر را دارند، وقتی ابن کثیر خودش این مطلب را بازگو می کند: «علی بن ابی طالب علیه السلام نخستین کسی است که مسلمان شده است» می گوید ما روایت داریم؛ بعد می گوید روات ما یکی دو تا هم نیست. چندین روایت را هم بیان می کند . بعد ابن کثیر می گوید: «این حدیث از هر طریقی که می خواهد باشد، نمی توانیم آن را بپذیریم!»

ایشان می گوید اینجاست که شما باید تأمل داشته باشید از اخذ چیزی که ابن کثیر به شما بیان می کند؛ وقتی کسی اینگونه داوری و پیش داوری نسبت به روایت دارد، شما هم از اخذ مطلب از ایشان باید تأمل کنید.

بعد از آن خود علامه امینی وارد میدان می شود و می گوید چرا این روایت را نمی پذیرید. روایاتی که دلیل بر اول مسلمان بودن حضرت امیر است، فوق حد تکاثر است.

استاد محسن احمد آخودنی خاطرنشان کرد: از این رو است که آقای محمدرضا حکیمی از ایشان تعبیر دارد که علامه امینی به یک بازسازی علمی دست زده و منابع را به خوبی معرفی می کند و نقاط قوت و ضعف را بیان می دارد. علامه امینی بیش از 150 کتاب را در الغدیر مورد نقادی قرار داده است.

نقد عقد الفرید

وی افزود: در جنبه مقابل کسانی که در قبال جریان الغدیر ایستاده اند، چه روحیه ای داشته اند و منقولات از آنها تا چه حد مورد وثاقت است. ایشان عقد الفرید را نقد کرده است و می گوید وقتی او شیعه را معرفی می کند، می گوید: «شیعه همانند یهود است؛ همان گونه که یهود دشمن مسیحیت است، شیعه دشمن اسلام است» «شیعه، ریختنِ خون مسلمان ها، آن هم بدون هیچ دلیل را مباح می داند!»، «شیعه قرآن را تحریف می کند!» ... علامه به نقد 150 کتاب و منبع پرداخته است.

سبقه قرآنی الغدیر

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی از آموزه هایی که الغدیر می تواند داشته باشد و جایگاه الغدیر را برای حوزه های علمیه تثبیت می کند، آن است که ما باید نقد و انتقاد را از الغدیر بیاموزیم که چگونه منابع حدیثی را می شود نقد کرد.

وی اضافه نمود: کتاب الغدیر از جمله کتبی است که بسیار بسیار سبقه قرآنی دارد و اگر کسی بخواهد استدلال های قرآنی مرحوم علامه را در زمینه ولایت جمع آوری بکند، و آن را مبدأ مطالعه خود قرار بدهد، می بیند که مرحوم علامه را به عنوان مفسر بسیار بزرگ باید در نظر گرفت. به عنوان مثال این آیه را ببینیم: «یا ایها الرسول بلّغ ما أنزل الیک من ربّک فإن لم تفعل فما بلغت رسالته»

استاد احمد آخوندی خاطرنشان کرد: علامه در جلد 1، صفحه 424 به بعد، در ذیل این آیه شریفه بیش از 30 روایت را از منابع اهل سنت بیان می کند که «یا ایها الرسول بلّغ ما انزل الیک فی علیّ» یعنی در مورد علی بن ابی طالب است.

وی افزود: علامه بعد از بیان این 30 روایت در همان جلد 1، در پایان صفحه 438،  به تفسیر فخر رازی و تبعیتش از طبری اشاره می کند و 10 وجهی را که فخر رازی بیان کرده است را مورد بررسی قرار می دهد. منتخب فخر رازی این است که منظور این آیه در مورد یهود و نصاری است. علامه امینی کاملا وارد میدان می شود و بر اساس مبانی که یک مفسّر باید داشته باشد، تفسیر فخر رازی را به نقد می کشد.

کلام بزرگان درباره الغدیر

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: الغدیر کتاب عظیمی است و کسانی که به عظمت این کتاب اشاره کرده اند، گفته اند ما با یک دائرة المعارفی مواجه هستیم و خودمان را با دریایی از علوم مواجه می بینیم؛ حتی پژوهشگران غیر مسلمان هم در این نظر، همراه هستند و نسبت های بلندی به علامه اطلاق می کنند.

وی افزود: یوسف اسعد داغر، این پژوهشگر مسیحی بیرتی بیان می کند: «من فکر می کردم کسی به اندازه من بر فرهنگ اسلام و تاریخ اسلام سیطره ندارد؛ اما وقتی الغدیر را خواندم، تمام غرور من شکسته شد؛ فهمیدم بزرگمردی مانند علامه امینی وجود دارد که به این صورت وارد میدان می شود و اینگونه مسلط است.»

استاد محسن احمد آخوندی خاطرنشان کرد: بزرگانی در طراز مراجع عظام عالم تشیع، همانند سید محسن حکیم، سید حسین حمامی ابن سید علی موسوی (۱۲۹۸ق - ۱۳۷۹ق)، از مراجع تقلید شیعه در نجف، سید عبدالهادی شیرازی، فقیه، اصولی، مجتهد و از مراجع تقلید شیعه، تعابیر بلندی به کار بردند، تعابیری همانند: «لا ریب فیه»، «هدی للمتقین»، «لا یأتیه الباطل بین یدیه و لا من خلفه» که نشان دهنده قوت استدلال های مرحوم علامه امینی در این کتاب است.

وی افزود: از دیگر بزرگانی که تعابیر بلندشان نسبت به علامه و الغدیر بیان شده است، می توان به محمد عبدالغنی حسن اشاره کرد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: عبدالفتاح بن مقصود نیز یکی دیگر از بزرگان است که می گوید: «من با جهان معرفت و شناخت مواجه شدم و دیدم که مرحوم علامه امینی هرگز محبت بیش از اندازه او به امام، موجب آن نشده است که در دفاع و برخورد سلبی و نسبت دادن هر حرف و سخنی را به مخالف روا و مباح بداند. بلکه او مانند داوری عادل، موضوع را در ترازوی عدالت می سنجد و کفه سنگین تر را انتخاب می کند.»

نوه علامه امینی خاطرنشان کرد: علامه امینی و کتاب الغدیر او یکی از مفاخر جهان اسلام است و ما باید قدردان این مفاخر خودمان باشیم. و نباید خدای ناکرده نسبت به مؤلف یا نسبت به این زحمات طولانی که یک عمر را برای آن گذاشت، بی مهری از ما صورت نگیرد. ایشان جزو مفاخر ما هستند و ان شاء الله ما هم بتوانیم از آنها الگو بگیریم و با متانت و با ادب گفتاری بتوانیم اهل نقد و انتقاد و اهل گفتگو باشیم و آموزه های خودمان را بازگو بکنیم. «انّ هذا صراطی مستقیما» اول باید صراط مستقیم را آموخت؛ بعد «فاتبعوه و لا تتبعوا السبل» از این صراط مستقیم تبعیت کنیم و از سبل تبعیت نکنیم. وحدت پیرامون شاخص ها و مبادی مورد وفاق جهان اسلام باید باشد و ما بر اساس آن باید وحدت را پیگیر باشیم.

/270/260/20/