استاد محمد هدایتی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «علم، زندگی علمی و اقدامات اخلاقی» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: به مناسبت شروع سال تحصیلی حوزوی و آغاز مجدد حیات علمی و پژوهشی طلاب، جا دارد که سلسله بحث هایی در موضوع «علم، زندگی علمی و اقدامات اخلاقی» داشته باشیم؛ از این رو خوب است برای گام نخست، به منزلت علم و اهمیت دانش و پژوهش و تحقیق بر اساس آیات و روایات اشاره شود.

وی افزود: برخی از ویژگی های حیات علمی را در آیه 9 از سوره مبارکه زمر می توانیم ببینیم؛ آنجا که اهل علم را متفاوت با غیر اهل علم معرفی کرده است؛ بنابراین، دو طایفه، دو سبک زندگی، دو حیات ویژه و دو سیره متفاوت در زندگی خودشان خواهند داشت.

«أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ »﴿۹﴾ آيا چنين كسى بهتر است يا آن كسى كه او در طول شب در سجده و قيام اطاعت [خدا] مى ‏كند [و] از آخرت مى‏ ترسد و رحمت پروردگارش را اميد دارد بگو آيا كسانى كه مى‏ دانند و كسانى كه نمى‏ دانند يكسانند تنها خردمندانند كه پندپذيرند.

وی افزود: در جلد اول از کتاب شریف کافی، صفحه 17، به این کلام امام موسی کاظم علیه السلام می رسیم که به شاگردشان، هشام بن حکم می فرماید: کار کمی که عالم انجام بدهند، قبول می شود، و چند برابر محاسبه می گردد؛ ولی کارهای زیادی که اهل نادانی و اهل جهل و اهل هوی انجام می دهند، مورد پذیرش قرار نمی گیرد و رد می شود.

«قَليلُ العَمَلِ مِنَ العاقِلِ مَقبولٌ مُضاعَفٌ، و كَثيرُ العَمَلِ مِن أهلِ الهَوى و الجَهلِ مَردودٌ»

استاد محمد هدایتی در ادامه بیان کرد: سعدی شیرین سخن، در حکایت 38 از گلستان خود، حکایتی را بیان می کند و در ذیل آن، با چند بیت،  به زیبایی تفاوت عابد و عالم را بیان می کند:

صاحبدلی به مدرسه آمد ز خانقاه

بشکست عهد صحبت اهل طریق را

گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود

تا اختیار کردی از آن این فریق را

گفت آن گلیم خویش بدر می‌ برد ز موج

وین جهد می‌ کند که بگیرد غریق را

وی افزود: سمت و سو و سیره و  سبک زندگی عالمانه، خدمت به عموم مردم و به بندگان خدا است؛ شب و روز یک عالم و استاد واقعی، مشغول بودن به کار علمی و کار فقهی، و از این دریچه خدمت عقلانی به بندگان خداوند متعال است. چنین شخصی فارغ از خوشی ها و سودهای متعارف، خودش را وقف سعادت عمومی کرده است. از این رو بحث استاد همانند نمازش عبادت است؛ خوابش مانند بیداری عبادت است.

استاد هدایتی خاطرنشان کرد: بر اساس روایات و فرمایشات بزرگان علمی ما، جایگاه دنیایی این استاد هم برای شاگردانش باید بسیار بالا باشد. در گذشته حتی به توبیخ استاد افتخار می کردند؛ نامه استاد، دستخط استاد و به توصیه نامه های او برای شاگردان ارزشمند بود.

وی افزود: متعلمین و شاگردان، باید نسبت به استاد از خصوع و خشوع و تواضع و ادب بالایی برخوردار باشند. تکریم استاد، جلو نیفتادن از استاد، به نیکی یاد کردن از معلم، ابراز نشاط، و عدم کسالت در حضور او، از چیزهایی است که بزرگانی همانند شهید ثانی در منیة المرید برای ما گفته است. عالم و پژوهشگر و محققی است که حیات عالمانه را بر  اساس آیات و روایات برگزیده است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: البته استاد نیز باید از ویژگی های اخلاقی برخوردار باشد؛

 نسبت به شاگردان خود نیت سالم داشته باشد،

 حریم عمومی شاگردان را حفظ بکند؛

 به آنها تواضع داشته باشد؛

نسبت به آنها عدالت بورزد؛ البته نه به معنای مساوات، بلکه رعایت حقوق هر کدام از آنها را به طور درست انجام بدهد.

از جهت علمی، زمینه های اندیشه ورزی و تفکر را در شاگردانش مهیا بکند.

حسّ پرسش گری و پژوهش را در آنها ایجاد نماید.

استاد محمد هدایتی خاطرنشان کرد: مرحوم عبدالحسین آزرنگ کتابی تحت عنوان «استادان و نااستادان» را می نگارد؛ کتابی که به شدت، خواندن آن را به تمام دوستانی که این مصاحبه را می خوانند، پیشنهاد میکنم؛ کتابی است که اگر به دست گرفتید، به سختی کنار می گذارید.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: وی در این کتاب، خاطرات آموزشی و پژوهشی خودشان را به نگارش در آورده است؛ چه در ناحیه استادانی که حق استادی را رعایت کردند و به معنای حقیقی کلمه شاگردپروری کردند؛ و چه اساتیدی که (اگرچه نام نمی برد، اما) نقطه ضعف داشتند و نتوانستند حقوق استادی خودشان را نسبت به شاگرد رعایت کنند.

وی اضافه نمود: استاد آزرنگ در این کتاب به زیبایی و با دلنشینی می نگارند؛ و باید گفت، این کتاب، خیلی برای طایفه و طبقه علما و اهل تحقیق مطالعه این کتاب، سودمند است.

استاد هدایتی خاطرنشان کرد: از جمله چیزی که از این کتاب و سیره بزرگان ما در طبقه عالمان و اساتید برداشت می شود، این است که باید منش استاد نسبت به شاگرد به گونه ای باشد که تشنگی علمی و حیات علمی را در دانشجو و طلبه و شاگرد خودش ایجاد کند؛ به طوری که طلاب به سوی کشف واقعیت بروند.

وی تأکید کرد: علم و حقیقت، نه به عنوان یک امر جانبی که با  یک مزاحم کنار گذاشته شود، بلکه باید همّ اصلی استاد باشد تا به شاگردان منتقل بشود.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: آنچنان که اگر وسیله ای گرانبها از ما گم شود، تمام سعیمان را برای یافتنش صرف می کنیم و پی آن می رویم، و آنچنان که اگر عزیزی از ما دچار بیماری سخت شود، تمام تلاشمان را برای درمانش به  کار می گیریم، آنچنان هم باید تلاش و همّ و غمّ خود را به امر حقیقت جویی صرف کنیم. بنابراین حیات علمی او هم حیاتی است که  متمرکز بر این مسیر است.

وی افزود: مرحوم راغب اصفهانی حدیثی را در تفصیل النشأتین ص 101 آورده است.

«أنَسُ بنُ مالِك: جاءَ رَجُلٌ إلى رَسولِ اللّهِ صلى الله عليه و آله فَقالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، أيُّ الأَعمالِ أفضَلُ ؟ قالَ : العِلمُ بِاللّهِ عز و جل . قالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، أيُّ الأَعمالِ أفضَلُ ؟ قالَ : العِلمُ بِاللّهِ ، قالَ : يا رَسولَ اللّهِ ، أسأَلُكَ عَنِ العَمَلِ وتُخبِرُني عَنِ العِلمِ ! فَقالَ رَسولُ اللّهِ صلى الله عليه و آله : إنَّ قَليلَ العَمَلِ يَنفَعُ مَعَ العِلمِ ، وإنَّ كَثيرَ العَمَلِ لا يَنفَعُ مَعَ الجَهلِ» انس بن مالك می گوید: مردى نزد پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آمد و عرض كرد : اى رسول خدا! كدام عمل برتر است؟ حضرت فرمود: دانش به خداوند . عرض كرد : اى فرستاده خدا! من از عمل مى پرسم و تو از علم مى گويى؟ رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: عمل اندك همراه با دانش، سود دهد و عمل فراوان با نادانى، بهره ندهد .

این حدیث شریف را می توانیم در کنار همان روایت از امام کاظم علیه السلام قرار دهیم که در ابتدای گفتگو به آن پرداخته شد. «قَليلُ العَمَلِ مِنَ العاقِلِ مَقبولٌ مُضاعَفٌ، و كَثيرُ العَمَلِ مِن أهلِ الهَوى و الجَهلِ مَردودٌ»

/270/260/21/