ضرورت و اهمیت زیارت امام زادگان از منظر آیت الله العظمی مکارم شیرازی

از جمله امورى كه در اسلام‏ به مسلمان ها دستور داده شده، زيارت‏ اهل قبور است كه از يك سو، احترامى است به ارواح گذشتگان از مؤمنان و از سوى ديگر، يكى از عوامل مهم بيدارى است.

 

به گزارش پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به نقل از پایگاه اطلاع رسانی دفتر حضرت آیت الله مکارم شیرازی، شكّى نيست كه يكى از مكان‏ هاى كسب فيض و نزول رحمت الهى، قبور امام‏ زادگان والا مقام است، قبورى كه علماى اعلام به استحباب زيارات آن، تصريح كرده ‏اند، و بحمداللَّه در بسيارى از مناطق شيعه‏ نشين قبورشان شناخته شده است و مورد توجّه همگان مى‏ باشد.[1] لذا مردم در مناسبت های مختلف همچون مناسبت های متعدد مذاهبی یا سفرهای زیارتی و مذهبی و نیز هنگام تحویل سال در مراکز عبادی مانند امامزاده ها می روند و سال خوبی برای خود و دیگران تقاضا می کنند و از طريق زیارت مى‏ توانند به خدا نزديك شوند.[2]

 

پس بر مؤمنان و شيفتگان خاندان عصمت است كه قبور اين بزرگ‏ زادگان والامقام را زيارت كنند، كسانى كه به جهت حاكميّت فشار و اختناق اموى و عبّاسى بر دو كشور حجاز و عراق (كه عرصه را بر عموم شيعه، خصوصاً سادات و ذرارى رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله تنگ كرده و انواع ناامنى و خطرهاى جانى و ساير مشكلات را براى آنان به وجود آورده بودند) بر اساس آیۀ شریفۀ‏«أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ‏اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فيها؛[3]مگر سرزمین خدا، پهناور نبود که مهاجرت کنید؟»!هجرت از ديار خويش را برمى‏ گزيدند و از زادگاه خود و از آن محيط هاى پرخفقان به مكان‏ هاى ظاهراً امن و شهرها و روستاهاى شيعه‏ نشين، پناه مى‏ آوردند و آن ها مقدمشان را گرامى مى‏ داشتند، هر چند عدّه‏ اى از آنان سرانجام توسّط مأموران خشن و مزدور آن ظالمان و جبّاران به شهادت مى‏ رسيدند.[4]،[5]

 

جایگاه زیارت در اسلام

 

از جمله امورى كه در اسلام‏ به مسلمان ها دستور داده شده، زيارت‏ اهل قبور است كه از يك سو، احترامى است به ارواح گذشتگان از مؤمنان و از سوى ديگر، يكى از عوامل مهم بيدارى است‏.[6]

 

لذا در روايات اهل بيت عليهم السلام با مضامين و تعابير مختلف به زيارت بزرگواران اهمّيّت زيادى داده شده است كه بخشى از آن عام و مربوط به همه ائمّه علیه السلام است و بعضى از آن خاص است. از این رو از رواياتی متعدّد به دست مى‏ آيد كه اگر انسان بخواهد كاملًا به عهد و پيمانش نسبت به هر كدام از ائمّه وفا كند، بايد به زيارت قبورشان رود و بداند كه هر كس با ميل و رغبت به زيارتشان رود و مكتب آنان را تصديق نمايد مشمول شفاعتشان در روز قيامت قرار مى‏ گيرد[7]،[8]

 

زيد شحّام از امام صادق عليه السلام نقل مى‏ كند كه زائر ما اهل‏بيت، مثل كسى است كه رسول‏ اللَّه صلى الله عليه وآله را زيارت كرده باشد و زائر رسول ‏اللَّه صلى الله عليه وآله زائر خدا در عرش اوست‏:[9]،[10]

 

 در روايت جابر كه در آن، رسول گرامى صلى الله عليه وآله از شهادت اهل بيتش خبر مى‏ دهد می خوانیم وقتى فرزندش حسين عليه السلام از زائرين قبور آنها مى‏ پرسد، رسول مكرّم صلى الله عليه و آله در جواب مى‏ فرمايد: «آنان طوايفى از امّت من هستند كه شما را زيارت مى‏ كنند و از آن، بركت مى‏ جويند، و شايسته است بر من كه در روز قيامت به سراغشان بروم تا از مشكلات آن روز و از گناهانشان رهايشان سازم و خداوند آنان را در بهشت جاى دهد؛ يا بُنَيَّ، اولئِكَ طَوائِفُ مِنْ أُمَّتى‏، يَزُورُونَكُمْ، فَيَلْتَمِسُونَ بِذلِكَ الْبَرَكَةَ، وَحَقيقٌ عَلَيَّ أَنْ آتيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ، حَتَّى أُخَلِّصَهُمْ مِنْ أَهْوالِ السَّاعَةِ مِنْ ذُنُوبِهِمْ، وَيُسْكِنَهُمُ اللّهُ الْجَنَّةَ »[11]،[12]

 

در روايت ديگرى امام صادق عليه السلام از اجدادش از رسول خدا صلى الله عليه و آله نقل مى‏ كند كه خطاب به اميرمؤمنان على عليه السلام فرمود: «خداوند قبر تو و قبور فرزندان تو را بقعه‏ ها و عرصه هايى از بقاع و عرصات بهشت قرار داده است، و قلب هاى برگزيدگان از خلق و نخبگان از بندگانش را شيفته شما قرار داده، به گونه ‏اى كه با تحمّل انواع آزارها و مشكلات، قبور شما را تعمير مى‏ كنند و فراوان به زيارت آن قبور مى‏ روند».[13]

مفهوم شناسی زیارت

 

بر همه مسلمين روشن است كه ميان «زيارت‏» و «عبادت‏» فرق واضح و روشنى است و هيچ كس قبور اولياء الله را پرستش نمى ‏كند؛ ما همان گونه كه به زيارت و ديدار احيا و زنده ‏ها مى‏رويم و بزرگان را احترام كرده و از آنها التماس دعا مى‏ كنيم، همين گونه به زيارت اموات مى‏ رويم و به بزرگان دين و شهداى راه اسلام احترام مى‏ گذاريم و از آنها التماس دعا داريم.[14]

 

آيا هيچ عاقلى مى‏ گويد زيارت بزرگان در حياتشان به صورتى كه گفته شد، عبادت، كفر و شرك است؟ زيارت بعد از وفات نيز همين گونه است.[15] لذا پيامبر اسلام (صلى الله عليه و آله) به زيارت قبور بقيع مى‏ رفت و روايات بسيارى در منابع اهل سنّت در مورد زيارت قبر پيامبر (صلى الله عليه و آله) و زيارت ساير قبور آمده است.[16]

 

حال  بعضى از شيعيان به هنگام تشرّف به زيارت‏ يكى از ائمّه اطهار عليهم السلام یا امام زادگان، بر آستان در حرم آن حضرت بوسه مى‏ زنند، در حقيقت سجده شكر براى خداوند به جا مى آورند، كه چنين توفيقى نصيب آن‏ها كرده است؛ نه اين كه نعوذ باللَّه در برابر امام سجده كنند؛ چرا كه شيعه هيچ موجودى غير از خداوند را سزاوار پرستش نمى‏ داند و بر هيچ آستانى جز آستان خداوند پيشانى نمى‏ سايد.[17]

 

هم چنین كسانى كه با زيارت شيعيان جهان از قبور امامان و امام زادگان عليهم السلام آشنا هستند، مى‏ دانند هنگام نمازهاى واجب وقتى صداى مؤذّن بلند مى ‏شود، همه رو به قبله مى‏ ايستند و نمازهاى واجب را به جماعت برگزار مى‏ كنند و موقع زيارت نخست صد بار تكبير مى ‏گويند و بعد از زيارت نيز دو ركعت نماز مستحب رو به قبله بجا مى‏ آورند، تا در آغاز و پايان روشن شود پرستش مخصوص خداست.[18]

 

لذا ما همان گونه كه به زيارت و ديدار احيا و زنده ‏ها مى‏ رويم و بزرگان را احترام كرده و از آنها التماس دعا مى‏ كنيم، همين گونه به زيارت اموات مى‏ رويم و به بزرگان دين و شهداى راه اسلام  احترام مى‏ گذاريم و از آن ها التماس دعا داريم.[19]

آداب کلی زيارت امام‏ زادگان

 

مرحوم «علّامه مجلسى» در این زمینه مى ‏گويد: هم مى‏ توان امام زادگان را با آنچه كه ساير مؤمنان با آن زيارت مى‏ شوند  زيارت كرد و هم مى‏ توان به آنچه از فضل و فضيلتشان بر زبان جارى مى‏ شود آنان را مخاطب قرار داد و به ايشان و اجداد طاهرينشان (صلوات فرستاد و) توسّل جست و طلب شفاعت كرد.[20] البته آنچه را در بيان «علّامه مجلسى» آمده مى ‏توان به دو طريق انجام داد:[21]

 

پس از طلب مغفرت و علوّ درجه براى امام‏ زاده‏ اى كه به زيارتش تشرّف يافته ‏ايم و قرائت فاتحه مى‏ توان خدا را به شأن و مقام او قسم داد و حوايج خويش را طلب كرد.[22]

 

پس از طلب مغفرت و علوّ درجه، مى‏ توان اوّلين امام معصومى كه پدر يا جدّ آن امام زاده است را مخاطب قرار داد و پس از عرض سلام و ارادت و يا خواندن زيارتى از زيارت‏ هاى جامعه، او را به اين فرزند صاحب قبر، قسم داد و طلب شفاعت در پيشگاه خداوند نمود. و در پایان نیز نخست فاتحه بخوانند و سپس دو ركعت نماز بجا آورند و ثواب آن را هديه به آن امام‏ زاده كنند و بعد از آن دعا نمايند.[23]

زيارت معصومين و امام زادگان عليهم السلام مستحب موکد است

 

زيارت قبر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و امامان اهل بيت عليهم السلام وامام زادگان و  بزرگان از علما و دانشمندان و شهداى راه خدا از مستحبّات مؤكّد است.[24]

 

لذا در تمام طول تاريخ علماى بزرگ اسلام و تمام قشرهاى مردم، به اين كار اهميّت‏ مى‏ دادند، و كتاب‏ ها پر است از شرح حالات كسانى كه به زيارت‏ قبر معصومان و  يا ساير قبور بزرگان مى‏ رفتند و در مجموع مى‏ توان گفت اين مسأله از مسائل مورد اتّفاق و اجماع همه مسلمين است.[25]

حرمت به امامزادگان و سادات؛ چرا و چگونه؟

 

بديهى است خداوند احترام معنوى  نسبت به سادات‏ مقرّر فرموده‏[26]است، که يك نوع احترام به شخص پيغمبر صلى الله عليه و آله و احترام زحمات بى‏ پايان او در راه هدايت مردم است.[27]

 

بنابراین «سيادت» يك نوع شرافت معنوى است كه در دودمان پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله وجود دارد و اساساً اين موضوع عمومى است كه دودمان و فرزندان شريف و برجسته به تناسب مقام بزرگ خاندان آنها، در ميان تمام اقوام داراى احترام و شخصيّت خاصّى هستند؛ بنابراين، احترام و شخصيّت «سادات‏» در نظر ما براى همان نسبتى است كه با بزرگترين شخصيّت عالم انسانيّت يعنى پيغمبر اسلام صلى الله عليه و آله- دارند و كلمه «سيّد» كه در لغت عرب به معناى «آقا» است روى همين نظر به آنها اطلاق مى‏ شود و در كلمات پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و ائمه- عليهم السّلام- در مورد بعضى از اهل بيت به كار برده شده است.[28]

 

ولى ناگفته پيداست كه «سادات» نمى‏ توانند به اتّكاى اين انتساب با پيغمبر صلى الله عليه و آله كوچك ترين تخلّفى بنمايند و از نظر قوانين عمومى تفاوتى با ديگران ندارند.[29]

 

در حقيقت «ريشه سيادت» همان عظمت پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام از نظر صفات و روحيّات و اعمال است؛ آنها به خاطر شخصيّت والايشان آقا و سيّد و بزرگ‏ بودند و شعاع اين شخصيّت تا جدّ اعلاى پيامبر صلى الله عليه و آله يعنى «هاشم» را شامل مى‏ گردد و فرزندان او نيز از اين رهگذر كسب افتخار مى ‏كنند.[30]

 

بر همين اساس، بسيارى از مردان نامى و سادات‏ جليل‏ القدر و نواده‏ هاى پيشوايان مذهب شيعه وقتی برای ترویج اسلام نبوی  به اين سرزمين آمدند، كه در رأس آنها مى‏ توان به دختر بزرگ و با عظمت امام موسى بن جعفر عليهما السلام، حضرت فاطمه معصومه عليها السلام اشاره كرد باید مورد احترام و تکریم واقع شوند.‏[31] لذا همه مؤمنان آگاه براى اداى احترام‏ و طلب شفاعت به زيارت امام زادگان‏ مى‏ روند.[32]

 

با این تفاسیر بهتر می توان به روایت حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله پی برد که فرمود: «مَنْ‏ زَارَنِي‏ أو زَارَ أحَداً مِنْ ذُرِيَّتِي زُرْتُهُ يَومَ القِيَامَةِ فأنقَذْتُهُ مِنْ أهوالِهَا؛[33] کسی که زیارت کند من، یا یکی از ذریه من را، زیارت می‌کنم او را در روز قیامت و او را از هول‌ها و آتش آن روز نجاتش خواهم داد.»[34]

زیارت امام زادگان؛ راهی به سوی خدا

 

زيارت ائمه اطهار علیه اسلام و امام زادگان همان برقرار كردن ارتباط روحى و به وجود آوردن پيوند قلبى با آن بزرگواران است چه از طريق حضور نزد مرقد آنان باشد، يا ارتباط از راه دور، و فرستادن سلام و درود و تحيّت و اظهار ارادت و اخلاص به آستانشان، همراه با بيان فضايل، كرامات، عبادات، اطاعات و خدمات آنان، آثار فوق‏ العاده سازنده ‏اى در تربيت نفوس زيارت‏ كنندگان، و ارتقاى روح آنان و پرورش والاترين ارزش ‏هاى معنوى و اخلاقى دارد؛ و چنانچه زيارت ‏كننده، بداند چه مى‏ كند و چه مى‏ گويد و چه مى‏ خواهد؛ به خوبى مى‏ تواند راه قرب الى‏ اللَّه را با سرعت بپيمايد، و از كنار قبر آنان، با روحى باصفا، پاك از گناه و آماده براى اطاعت پروردگار و انجام وظايف انسانى بازگردد.[35]

 

زيرا: چگونه ممكن است توجّه به مقامات والاى اين پيشوايان بزرگ و ذكر صفات و سجاياى آنان بازتابى در زيارت كننده آن بزرگواران نداشته باشد و او را به سوى خود فرا نخواند و تدريجاً به رنگ خود در نياورد؟![36]

زيارت امام زادگان علیهم السلام؛ بهترین فرصت برای توبه و خود سازی

 

زيارت قبور پيشوايان بزرگ دين، و تقاضاى شفاعت در پيشگاه خدا از آنان كه آميخته با توبه و انابه به درگاه الهى است، اثر معنوى فوق العاده ‏اى در تربيت نفوس و پرورش اخلاق و ايمان دارد و بسيارى از گنهكاران آلوده، در جوار بارگاه ملكوتى آنان توبه كرده و مى ‏كنند، و براى هميشه اصلاح مى ‏شوند، و صالحان نيز به مقام‏هاى والاترى از صلاح مى‏ رسند.[37]

 

لذا مردم با تحمّل سختي هاى سفر و هزينه كردن مبالغ زيادى خود را به حرم امام زادگان‏ يا امامان يا پيامبر صلى الله عليه و آله يا خانه خدا مى‏ رسانند تا بار خود را سبك و براى گناهان و خطاهايش چاره ‏اى بينديشد.[38]

 

هم چنین محتواى بلند زيارت نامه ‏هايى كه آميخته با توبه‏ و انابه، و دعا و نيايش و عبوديّت و خضوع در مقابل پروردگار يگانه و بازگشت به سوى اوست؛ حقيقتى را آشکار می کند و از  آثار فوق ‏العاده تربيتى زیارت حکایت می کند.[39]

 

لذا كسى كه كمترين آشنايى با مسايل روانى و روحيه الگوپذيرى انسان داشته باشد، تصديق‏ خواهد كرد كه اگر زائرى با توجّه و حضور قلب و با عنايت به «محتواى بلند كلمات و جملات زيارات» در حرم آن بزرگواران حضور يابد، در هر جمله ‏اى از اين زيارات يك درس مهمّ تربيتى و انسان‏ ساز نهفته است.[40]

 

حال چگونه ممكن است عرض حاجات معنوى يا مادّى نزد آنان نمائیم و آنها را به شفاعت در پيشگاه خدا بطلبیم در حالى كه كارى كه در خور توجّه آنان و موجب رضايت آنان است انجام نداده ‏ایم؟! آيا توجّه به اين امور، براى توبه از گناه و خودسازى و پاكى كافى نيست؟![41]

 

از این جهت شایسته است زائر در حرم ائمۀ معصومین و اماکن متبرکه لحظه‏ اى و يا ساعتى توقّف كند و در جلالت و عظمت و صفات و مكارم آن بزرگواران و نقصان و آلودگى خودش تفكّر نمايد، و از گناهان خويش توبه‏ كند و كوله ‏بار سعادت آينده‏ خود را محكم ببندد و در رابطه با اين‏كه چه كند تا آنچه را در اين زيارت ‏ به دست آورده، از دست ندهد و ذخيره قبر و قيامتش گرداند، و نيز در رابطه با اين‏كه چه كند كه اين ارتباط و اتّصالى كه برقرار شد برايش باقى بماند، برنامه‏ ريزى نمايد.[42]

نقش امام زادگان در صیانت ازاعتقادات اسلامی مردم

 

حفظ ميراث فرهنگى هر قوم و ملّت و صیانت از اعتقادات اسلامی مردم از جمله مسائل مهم در بزرگ شمردن قبور بزرگان پيشين به ویژه امام زادگان به شمار می آید، زیرا مسلمانان جهان فرهنگ غنى و عظيمى دارند كه بخش مهمّى از آن در قبور متبرکه و آرامگاه‏ هاى شهدا و علماى بزرگ و پيشروان علم و فرهنگ و به خصوص در مشاهد پيشوايان بزرگ دين نهفته است. لذا حفظ و يادآورى و بزرگداشت آنها سبب حفظ اسلام و سنّت پيغمبر اكرم (صلى الله عليه و آله) است.[43]

 

لذا هنگامى كه به حرم معصومین علیه السلام و دیگر قبور متبرکه وارد می شویم و[44]شجاعت‏ ها، فداكارى‏ ها، مبارزه با شرك و ظلم و باطل و دفاع آنها را از حق در روح خود حاضر مى‏ كنيم، در فكر فرو مى‏ رويم كه ما نيز بايد در همان مسير و در همان طريق وارد شويم و با يزيديان زمان خود به پيكار برخيزيم و اسلامى را كه آنان براى حفظ آن، خون خود و خون عزيزان و يارانشان را فدا كردند زنده نگه داريم و در وجود خود پياده كنيم، حريمشان را پاس داريم و در برابر دشمنانى كه در هر عصر و زمانى وجود دارند بايستيم و دفاع كنيم تا مشمول شفاعت آن بزرگواران شويم.[45]

سخن آخر: «امام زادگان مامن و پناهگاه مردم اند»

 

واقعیت این است که امام زادگان در سراسر کشور پناهگاهی برای مردم به شمار می روند، چرا که هنگامی مشکلی برای مردم پیش بیاید و بخواهند توسل به درگاه خدا پیدا کنند برای حل مشکلاتشان به سراغ آنها می روند و یقین داریم که در روحیه آنها اثر می گذارد و هم روحیه می دهد و هم سطح تقوی را بالا می برد و هم حالت توبه از گناه به آنها دست می دهد و این ها برکاتی است که از امام زادگان و از زیارت امامان و پیغمبر اکرم صلوات الله علیهم اجمعین و خانه خدای متعال حاصل می شود.[46]

 

پژوهش؛ تهیه و تنظیم؛ معاونت تحریریه خبر پایگاه اطلاع رسانی

 

دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی makarem.ir

 

 

[1] كليات مفاتيح نوين ؛ ص575.

 

[2] بیانات حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی؛درس خارج فقه؛ مسجد اعظم قم؛23/12/1396.

 

[3] سوره نساء؛آيه 97.

 

[4] ر.ک: مختصر اخبار الخلفاء؛ص25،مرحوم علّامه مجلسى نیز غير از حضرت معصومه سلام الله علیها و عبدالعظيم حسنى علیه السلام، دو نفر ديگر را نيز در زمره برجستگان ذكر مى‏كند؛ يكى جعفر طيّار علیه السلام كه در شهر موته مدفون است و ديگر على بن جعفر علیه السلام كه در شهر مقدّس قم دفن شده و درباره او مى‏نويسد: جلالتش مشهورتر از آن است كه نياز به بيان داشته باشد و گرچه مدفون بودنش در قم در كتب معتبره نيامده است ليكن اثر قبر شريفش از قديم موجود و اسمش روى آن مكتوب است.( البتّه موارد شناخته شده منحصر به آنچه مرحوم علّامه مجلسى فرموده نيست؛ بلكه در موارد ديگر كه به طور قطع شناخته شده نباشد، ولى مورد احترام مردم با ايمان است، مى‏توان به قصد رجاء زيارت كرد)،(  بحارالانوار؛ ج 99؛ ص 273).

 

[5] كليات مفاتيح نوين ؛ ص575.

 

[6] پيام امام امير المومنين عليه السلام ؛ ج‏4 ؛ ص353.

 

[7] بحارالانوار؛ ج 97؛ ص 116؛ ح 1 ؛ عيون اخبارالرضا؛ ج 2؛ ص 260؛ ح 24.

 

[8] «إِنَّ لِكُلِّ إمامٍ عَهْداً في‏ عُنُقِ أَوْلِيائِهِ وَ شيعَتِهِ، وَ إنَّ مِنْ تَمامِ الوَفَاءِ بِالْعَهْدِ، وَ حُسْنِ الأداءِ، زِيارةَ قُبُورِهِمْ، فَمَنْ زارَهُمْ رَغْبَةً في‏ زِيارَتِهِمْ، وَ تَصْديقاً بِما رَغِبُوا فيهِ، كانَ أَئِمَّتُهم شُفَعائَهم يَوْمَ القِيامَةِ».( كليات مفاتيح نوين ؛ ص209).

 

[9] كافى؛ ج 4؛ ص 585؛ ح 5.

 

[10] «قُلْتُ لِأَبي عَبْدِاللَّهِ عليه السلام: ما لِمَنْ زارَ رَسُولَ‏اللَّهِ صلى الله عليه و آله؟ قالَ: كَمَنْ زارَ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ فوق عَرْشِهِ) (قالَ قُلْتُ: فَما لِمَنْ زارَ احَداً مِنْكُمْ؟ قالَ:كَمَنْ زارَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و آله)،( كليات مفاتيح نوين ؛ ص210).

 

[11] بحارالانوار؛ج 97؛ ص 118؛ ح 11 به نقل از كامل‏الزيارات؛ ص 58؛ ح 6؛ ب 16.

 

[12] كليات مفاتيح نوين، ص: 210.

 

[13]  بحارالانوار؛ ج 97؛ ص 120؛ ح 22.

 

[14] شيعه پاسخ مى گويد ؛ ص104.

 

[15] همان.

 

[16] همان.

 

[17] آيات ولايت در قرآن ؛ ص253.

 

[18] شيعه پاسخ مى گويد ؛ ص105.

 

[19] همان؛ص104.

 

[20]  بحارالانوار؛ ج 99؛ ص 277.

 

[21] كليات مفاتيح نوين ؛ ص575.

 

[22] همان.

 

[23] همان.

 

[24] اعتقاد ما ؛ ص107.

 

[25] همان؛ص108.

 

[26] پاسخ به پرسشهاى مذهبى ؛ ص421.

 

[27] همان؛ ص 422.

 

[28] همان ؛ ص607.

 

[29] همان.

 

[30] همان؛ ص 608.

 

[31] همراه زائران قم و جمكران ؛ ص25.

 

[32] شيعه پاسخ مى گويد ؛ ص91.

 

[33] كامل الزيارات؛ ب 1؛ ح 4.

 

[34] کلیات مفاتیح نوین؛ ص158.

 

[35] همان ؛ ص205.

 

[36] همان.

 

[37] شيعه پاسخ مى گويد ؛ ص91.

 

[38] از تو سوال مى كنند(مجموعه سوالات قرآنى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله) ؛ ص33.

 

[39] كليات مفاتيح نوين ؛ ص209.

 

[40] همان؛ ص 206.

 

[41] همان؛ص205.

 

[42] همان ؛ ص259.

 

[43] شيعه پاسخ مى گويد ؛ ص90.

 

[44] اهداف قيام حسينى ؛ ص118.

 

[45] همان؛ ص: 119.

 

[46] متن پیام حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی به اولین کنگره بین المللی امام زادگان ؛مجله افق حوزه؛27/6/1392؛ش373.

 

/20/12/20

 

چ, 04/27/1397 - 21:46