استاد سید رحیم توکل از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاعرسانی نشست دورهای اساتید به موضوع «قانون مراقبه» پرداخت.
/270/260/21/
عضو مجلس خبرگان رهبری در ابتدای گفتگو با اشاره به اهمیت مراقبت از نفس خاطرنشان کرد: از زمانی که صبح را آغاز میکنیم و وارد عمل میشویم، خود را در اعمال، کردار و گفتارمان مراقبت کنیم و به پای خودمان باشیم و حدود الهی را در حق خود رعایت کنیم؛ به این معنا که اگر واجبی پیش میآید بر انجام آن خود را مقید کنیم و اگر حرامی پیش میآید بر ترک آن همت گماریم تا روزی که بر ما سپری میشود، سراسر در اطاعت خدا باشد.
صیانت از نفس و بیداری دل در آینه روایات
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به روایتی از امیرالمؤمنین علیهالسلام تصریح کرد: «ينبغي لمن أراد صلاح نفسه و إحراز دينه أن يجتنب مخالطة أبناء الدنيا». مراقبت از نفس یعنی انسان عنایت و مواظبت کند تا نفس را در اموری که به صلاحیت میکشاند یاری دهد و از اعمال تباهکننده بازدارد.
وی با استناد به روایت دوم افزود: «من كان له في نفسه يقظة كان عليه من الله حفظة». «یقظه» یعنی بیداری در برابر خوابِ غفلت؛ کسانی که بیدارند و نگرانِ خود هستند تا خلافی از آنها سر نزند، خداوند متعال ملائکهای را مأمور حفظ آنها در این میدان پر از شیاطین میکند و این بهپپا بودنِ انسان، یاری و مدد الهی را به دنبال دارد.
سهگانه حالات انسان و مراقبه در طاعت
استاد توکل با یادآوری اینکه انسان در یکی از سه حالِ اطاعت، معصیت یا مباح قرار دارد، به تبیین مراحل مراقبه در بخش «اطاعت» پرداخت:
۱. قبل از عمل: اصلاح و خالصسازی نیت؛ چنانکه پیامبر اکرم(ص) فرمودند خداوند تنها عمل خالص را میپذیرد («انّ الله لایقبل من الأعمال الا ما خُلِص»).
۲. حین عمل: مراقبت مداوم تا غیرخدا در انجام کار دخالت نکند.
۳. بعد از عمل: حفظ عمل انجامشده از آسیبهای بعدی نظیر منت یا عجب.
مراقبه در برابر گناه و فوریت توبه
عضو مجلس خبرگان رهبری با تأکید بر اینکه ترک گناه بهمراتب آسانتر از توبه است «إن ترك الذنب أهون من طلب التوبة و ليس كل من طلب التوبة وجدها»، بیان کرد: انسان باید پیش از ارتکاب گناه، اثرات منفی و وزر آن را متذکر شود. اگر گناهی سر زد، نباید بگذارد به اتمام برسد و فوراً باید با توبه آن را جبران کند.
وی درباره فوریت توبه از منظر اصولی خاطرنشان کرد: صیغه امر بر ماده دخالت دارد، اما فوریت یا تراخی از خود لفظ امر به دست نمیآید، بلکه حکم عقل است که فوریت توبه را اثبات میکند. عقل میگوید مرگ خبر نمیکند و پرونده عمر ممکن است ناگهان بسته شود؛ افزون بر این، اگر زمان بگذرد، اصل گناه یا علت آن از ضمیر آگاه به ضمیر ناآگاه میرود و انسان دیگر توبهی لازم را انجام نخواهد داد که این خطر بزرگی در پی دارد.
ضرورت مراقبت از «سکر گناه» و پاکسازی ذهن
استاد توکل مرحلهای بالاتر از مراقبت را دوری از «سکر گناه» خواند و گفت: میدان ذهن و جارحه انسان نباید محل جولان سکر و رسوب گناه باشد. سکر گناه ظلمت ایجاد میکند و نشاط، شوق و فهم عبادت را از بین میبرد. همانطور که حضرت عیسی(ع) فرمودند مؤمن حتی تصور گناه را هم در ذهن راه نمیدهد.
وی افزود: انسان اگر به تصور گناه دامن بزند، تصور به شوق، شوق به تصمیم و تصمیم به ارتکاب عمل منتهی میشود (مانند تصور آب خوردن و سپس اقدام برای تهیه آن). اگر فکر گناه در ذهن ایجاد شد، پیش از رسیدن به مرحله شوق باید آن را با تخلیل خواطر و بازگرداندن فکر از بین برد؛ چرا که طبق فرموده امیرالمؤمنین(ع): «مَنْ کَثُرَ فِکْرُهُ فِی الْمَعاصی دَعاهُ وَ ادّاهُ الیها». همچنین سکر گناه نورانیت باطن را کاهش داده و انسان را در معرض لغزشهای بزرگتر قرار میدهد.
رنگ الهی بخشیدن به اعمال مباح
این استاد حوزه علمیه قم در ادامه به حوزه اعمال مباح (مانند خوابیدن، غذا خوردن، آب نوشیدن و راه رفتن) اشاره کرد و اظهار داشت: اعمال مباح ذاتاً بیرنگ هستند، اما مؤمن میتواند با نیت الهی به آنها رنگ بندگی بدهد تا در زمره اعمال مستحب قرار گرفته و نورانیت کسب کنند.
وی با ذکر سیره مرحوم سید مرتضی(ره) که چهل سال آخر عمر تمام اعمال مباح خود را با رنگ الهی و برای رضای حق انجام میداد تا جایی که از اسرار فراوانی آگاه شد، تأکید کرد: تفاوت است میان کسی که گناه نکرده با کسی که گناه کرده و توبه نموده است؛ هرچند گناه از درون هر دو پاک شده، اما درجات و عطایای الهی آنها بسیار با هم متفاوت است.
مراتب تغذیه و حکایت بهلول و ابوحنیفه
استاد توکل با اشاره به بیانات مرحوم آیتالله بهجت درباره مراتب چهارگانه غذا خوردن افزود: خوردن غذا گاه با دید «شهوت»، گاه «حاجت و رفع گرسنگی»، و گاه با دید «اعتبار و احسان الهی» است که در مرتبه سوم، انسان در هر لقمه و دستگاههای شگفتانگیز بدن، دست سازنده و قدرت الهی را میبیند و همه جا تجلی پروردگار را تماشا میکند.
وی در ادامه با ذکر حکایت جذاب مواجهه بهلول با ابوحنیفه در زمینه فروش خانههای خیالی و معامله بر سر حلال و حرام، به تفاوت میان دو مرتبه عالی از مراقبه اشاره کرد:
- مراقبة المقربین: مقام کسانی که عظمت و جلال الهی دلهایشان را فراگرفته و از ابهت حق لرزان و ترسانند.
- مراقبة الوَرِعين: مرتبه کسانی که به حضور دائمی خداوند بر ظاهر و باطن خود آگاهاند و حدود الهی را به دقت مراعات میکنند.
عضو مجلس خبرگان رهبری در بخش پایانی سخنان خود با استناد به آیات سوره بیّنه درباره مقام «خشیةالله» و رضایت متقابل بنده و پروردگار، یادآور شد: شنیدن این معارف آسان است، اما در میدان عمل نیاز به مجاهده دارد. انسان در این مسیر تنها نیست و امدادهای الهی، ملائکه مأمور، انبیا، اولیا و اعضا و جوارح انسان را در این مراقبه یاری میکنند که باید قدردان این توفیقات بود.