استاد محمد ابراهیمی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتوگو با خبرنگار پایگاه اطلاعرسانی نشست دورهای اساتید، با اشاره به آموزههای اخلاقی و تربیتی اهلبیت (ع)، نیکوکاری، مراقبت از نفس، توجه به حقوق مردم و آمادهشدن برای آخرت را از مهمترین راههای رشد معنوی انسان دانست و خاطرنشان کرد: معارف دینی تنها به بیان توصیههای کلی محدود نمیشود، بلکه برای رفتار فردی، روابط خانوادگی و مسئولیتهای اجتماعی انسان نیز راهکارهای روشنی ارائه میکند.
/270/260/21/
این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: در آموزههای اسلامی، ارزش انسان به ادعا و سخن او نیست؛ بلکه ایمان هنگامی اثر واقعی خود را نشان میدهد که در رفتار و تصمیمهای روزانه نیز آشکار شود. ازاینرو، کسی که از فضیلت و عدالت سخن میگوید، باید در عمل نیز به آن پایبند باشد و میان گفتار و رفتارش فاصله نیندازد.
نیکوکاری؛ صدقهای جاری در زندگی انسان
استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه کار خیر آثار گستردهای در زندگی فردی و اجتماعی دارد، ابراز داشت: در روایتی از امام باقر (ع) آمده است که نیکوکاری، مرگهای ناگوار را دفع میکند و هر کار نیکی صدقه به شمار میرود. همچنین نیکوکاران در دنیا و آخرت اهل نیکیاند و از نخستین کسانی هستند که وارد بهشت میشوند.
وی افزود: این روایت، نگاه اسلام را به نیکیکردن روشن میکند؛ نیکوکاری تنها بخشیدن مال نیست، بلکه هر رفتاری که گرهی از کار مردم باز کند، دل شکستهای را آرام سازد یا زمینهای برای خیر فراهم آورد، میتواند مصداق معروف و کار نیک باشد. جامعهای که در آن افراد به یاری یکدیگر میشتابند، از سرمایه اعتماد و همبستگی برخوردار میشود و در برابر دشواریها توان بیشتری برای ایستادگی دارد.
ابراهیمی با اشاره به سفارش امیرالمؤمنین علی (ع) درباره زیارت اموات اظهار کرد: یاد درگذشتگان، بهویژه پدر و مادر، بخشی از وفاداری و حقشناسی انسان است. در روایتی آمده است که اموات از دیدار بازماندگان خوشحال میشوند و انسان پس از دعا برای پدر و مادر بر مزار آنان، میتواند حاجت خود را از خداوند بخواهد. این توصیه افزون بر آثار معنوی، پیوند عاطفی نسلها را زنده نگه میدارد و انسان را به یاد گذرا بودن دنیا و ضرورت آمادگی برای آخرت میاندازد.
هماهنگی گفتار و رفتار، معیار صداقت
این استاد حوزه با اشاره به روایتی از امام صادق (ع) درباره حسرت روز قیامت گفت: بر اساس این روایت، از حسرتبارترین افراد در قیامت کسی است که از عدالت سخن گفته، اما برخلاف آن عمل کرده باشد. عدالت زمانی در جامعه نهادینه میشود که از شعار فراتر برود و در قضاوت، مسئولیتپذیری، رعایت حقوق دیگران و رفتار با افراد ضعیفتر نمود پیدا کند.
وی ادامه داد: سخن گفتن از اخلاق و عدالت، اگر با عمل همراه نباشد، نهتنها اثر تربیتی ندارد، بلکه میتواند اعتماد مردم را نیز خدشهدار کند. هر فردی در جایگاه خود مسئول است که میان آنچه توصیه میکند و آنچه انجام میدهد، هماهنگی ایجاد کند؛ زیرا رفتار عملی بیش از سخنان، بر دیگران اثر میگذارد.
استاد ابراهیمی همچنین درباره روایات امام رضا(ع) در زمینه توبه و خودسازی بیان کرد: در این روایات، انسان به پرهیز از ادعاهای بیپشتوانه دعوت شده است. کسی که به زبان استغفار میکند، اما در دل از گناه پشیمان نیست، در حقیقت معنای توبه را درنیافته است. طلب توفیق برای کار خیر نیز زمانی صادقانه است که با تلاش و اقدام همراه شود.
وی افزود: درخواست بهشت، پناهبردن از آتش دوزخ، یاد مرگ و طلب بخشش، همگی باید در رفتار انسان اثر بگذارند. کسی که از خداوند بهشت میخواهد، باید در انجام عبادت و ترک گناه صبور باشد و آنکه از مرگ یاد میکند، باید برای آن آماده شود؛ آمادگیای که با انجام کارهای خیر، جبران خطاها و توبه حقیقی شکل میگیرد.
پاسداری از نفس و توجه به آخرت
این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با تأکید بر ضرورت مراقبت از خواهشهای نفسانی اظهار داشت: در روایتی از امام رضا(ع) آمده است که نباید نفس را با خواستههایش رها کرد؛ زیرا پیروی بیمهار از هوسها، انسان را به سوی تباهی میبرد و بازداشتن نفس از برخی خواستهها، درمان آن است. تربیت نفس به معنای نادیدهگرفتن نیازهای طبیعی نیست، بلکه به معنای مدیریت خواستهها و انتخاب راهی است که به رشد و آرامش پایدار بینجامد.
ابراهیمی با اشاره به سفارشهای اخلاقی درباره زهد و ذکر خدا گفت: زهد به معنای ترک مسئولیتهای زندگی نیست، بلکه یعنی دنیا هدف نهایی انسان نشود و دارایی و موقعیت، او را از یاد خدا و توجه به آخرت غافل نکند. انسان میتواند در زندگی تلاش کند، اما دل خود را به داشتههای زودگذر گره نزند و برای روزهای آینده، از یاد خدا و وظایف معنوی خویش غافل نماند.
وی با اشاره به روایتی از امام صادق(ع) درباره دنیا بیان کرد: دنیا به مالی تشبیه شده است که انسان در خواب به دست میآورد، اما پس از بیدارشدن چیزی از آن همراهش نمیماند. این تصویر، انسان را به استفاده درست از فرصتها فرامیخواند؛ زیرا آنچه باقی میماند، آثار ایمان، رفتار و کارهایی است که برای رضای خدا و خدمت به مردم انجام شده است.
استاد حوزه علمیه قم ادامه داد: در روایتی از امام سجاد (ع)، سه موقعیت از دشوارترین لحظههای زندگی انسان معرفی شده است: زمانی که فرشته مرگ را میبیند، زمانی که از قبر برانگیخته میشود و زمانی که در پیشگاه خداوند میایستد. توجه به این مراحل نباید سبب ناامیدی شود؛ بلکه باید انگیزهای برای اصلاح رفتار، ادای حقوق مردم و افزایش کارهای نیک باشد.
رعایت حقوق مردم در خانواده و جامعه
استاد حوزه علمیه قم با تأکید بر جایگاه خانواده در آموزههای دینی گفت: خوشرفتاری با همسر و اعضای خانواده از نشانههای مهم اخلاقمداری است. در روایات، مردانی که با خانواده خود مهرباناند، از خشونت و تکبر دوری میکنند و به همسر و فرزندانشان آزار نمیرسانند، مورد ستایش قرار گرفتهاند. محبت به اهلبیت(ع) نیز باید در رفتار اجتماعی و خانوادگی انسان اثر بگذارد و او را به مهربانی و مسئولیتپذیری بیشتر سوق دهد.
وی با اشاره به حدیثی درباره اندوهگینکردن مؤمن اظهار کرد: جبران دلشکستگی دیگران همیشه با بخشش مال ممکن نیست. در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده است که اگر کسی مؤمنی را اندوهگین کند، سپس دنیا را به او ببخشد، این بخشش کفاره آن اندوه نخواهد بود و برای آن پاداشی نیز نخواهد داشت. این روایت نشان میدهد که کرامت و آرامش روانی انسانها اهمیت فراوان دارد و نباید با زبان یا رفتار خود، دیگری را آزرد.
استاد ابراهیمی افزود: مهماننوازی نیز از رفتارهای پسندیدهای است که در روایات به آن توجه شده است. در حدیثی از پیامبر(ص) آمده است که مهمان روزی خود را میآورد و گناهان اهل خانه را میبرد. این تعبیر، جایگاه تکریم مهمان و گشودگی درهای خانه به روی دیگران را یادآور میشود؛ البته مهماننوازی باید همراه با احترام، محبت و پرهیز از تکلف باشد.
وی در ادامه با اشاره به روایت امام صادق (ع) درباره نیاز جامعه به سه گروه گفت: جامعه برای سامانیافتن امور دنیا و آخرت به فقیه دانا و پرهیزگار، زمامدار نیکوکار و پزشک آگاه و مورد اعتماد نیاز دارد. این روایت بر اهمیت علم، تقوا، مدیریت صالح و تخصص تأکید میکند و نشان میدهد که پیشرفت جامعه بدون بهرهگیری از افراد شایسته در جایگاههای حساس دشوار خواهد بود.
پاکی درآمد و انتخاب راه هدایت
این استاد حوزه علمیه قم پاکیزگی درآمد را از عوامل مهم معنویت دانست و اظهار داشت: در روایتی از پیامبر خدا(ص) سفارش شده است که انسان درآمد خود را پاک کند تا دعایش به اجابت نزدیک شود. در همان روایت نسبت به اثر لقمه حرام هشدار داده شده است. بنابراین، توجه به حلالبودن درآمد تنها یک مسئله فردی نیست، بلکه بر آرامش خانواده، اعتماد اجتماعی و جهتگیری اخلاقی زندگی نیز اثر میگذارد.
استاد محمد ابراهیمی با اشاره به آموزههای قرآنی درباره هدایت گفت: تلاش در راه خدا، توبه، تقوا، ایمان و عمل صالح از زمینههای هدایت انسان به شمار میآیند. قرآن کریم همچنین نشانههایی برای هدایتیافتگان بیان میکند؛ از جمله پذیرش حق، گوشدادن به سخن درست و پیروی از بهترین آن، فروتنی در برابر آیات الهی و توکل بر خداوند. هدایت، صرفاً دانستن مسیر نیست؛ بلکه حرکت در مسیر درست و پایبندی به آن است.
وی در پایان خاطرنشان کرد: مجموعه این روایات، تصویری بههمپیوسته از زندگی دینی ارائه میدهد؛ تصویری که در آن عبادت از اخلاق، ایمان از رفتار اجتماعی و توجه به آخرت از مسئولیتهای دنیوی جدا نیست. نیکوکاری، توبه راستین، کنترل نفس، پاکی درآمد، احترام به خانواده و رعایت حرمت مردم، هر یک گامی در مسیر رشد معنوی انسان است. هر کس باید از خود آغاز کند و بکوشد آنچه را از آموزههای دینی میآموزد، در رفتار روزانه به کار بندد.