استاد ناصر ابراهیمی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «شکوه تاریخی لیلة الهریر» پرداخت.

/270/260/21/

ماهیت لیلة الهریر و توصیف تاریخ‌نگاران

کارشناس دینی با تبیین ابعاد این واقعه خاطرنشان کرد: لیلة الهریر شب سختی بود که در آن لشکر امیرالمؤمنین علی (ع) و معاویه به جنگ پرداختند و عده بسیاری از دو طرف کشته شدند. وی با استناد به نقل‌قول‌های تاریخی تصریح کرد: منقری در توصیف این شب می‌نویسد در آن زمان جز صدای چکاچک شمشیر که در دل مردان هول‌انگیزتر از بانگ رعد و فرو ریختن کوه‌ها بود، صدایی به گوش نمی‌رسید. همچنین ابن مسکویه نقل می‌کند که در آن شب چنان جنگیدند که نیزه‌ها درهم شکست و تیرها به پایان رسید و جنگجویان دست به شمشیر بردند.

معنای لغوی «هریر» و وحشت معاویه

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با تحلیل معنایی این واژه اظهار داشت: «هریر» در لغت به معنای زوزه سگ در شب‌های سرد زمستانی است. گویا ترس و وحشت معاویه از شکست در برابر سپاه امام(ع) به این واژه تشبیه شده است؛ چرا که با توجه به سر و صدای زیاد جنگجویان و تنگنا قرار گرفتن سپاه شام، نشانه‌های پیروزی سپاه عراق کاملاً آشکار بود و حاکم مخلوع شام از این وضعیت به وحشت افتاده بود.

تحلیل زمینه‌ها و علل آغاز جنگ صفین

وی در پاسخ به این سؤال که «چه عوامل و مقدماتی زمینه‌ساز جنگ صفین شد؟» اظهار داشت: با آغاز خلافت امیرالمؤمنین علی (ع) و بیعت عمومی صحابه، معاویه که بر شام امارت داشت از بیعت سرباز زد و برای این تمرد، به دروغ ادعای خون‌خواهی عثمان را مطرح کرد. امام (ع) در پاسخ به او گوشزد نمودند که بیعت ایشان عمومی است و شامل همه مسلمانان می‌شود و معاویه گمان کرده است که با تهمت زدن قتل عثمان، می‌تواند از بیعت سرپیچی کند.

استاد ابراهیمی افزود: امیرالمؤمنین (ع) در نامه‌ای به معاویه تصریح کردند که همه می‌دانند ایشان عثمان را نکشته‌اند تا قصاصی بر آن‌ها لازم آید و ورثه عثمان در طلب خون او از خود معاویه سزاوارترند؛ چرا که او خود در زمان قتل عثمان مخالفت کرد و وی را یاری نکرد.

شخصیت معاویه و تلاش امام (ع) برای تثبیت عدالت

استاد حوزه علمیه قم با تحلیل ویژگی‌های حاکم اموی اظهار داشت: معاویه از سال ۱۸ هجری بر شام حکم می‌راند و خوی اشرافی‌گری، گمراهی آشکار، خویشاوندسالاری و دوری از سنت نبوی (ص) از شاخصه‌های او بود. امام علی (ع) از حکمرانی او بر شام ناخرسند بودند و تصمیم ایشان بر تغییر او، امری لازم در راستای تثبیت حاکمیت عدالت بود.

وی تصریح کرد: امیرالمؤمنین علی (ع) پس از پیکار جمل، تلاش کردند تا معاویه را به بیعت و اطاعت بخوانند، اما وی با استناد به اینکه گماشته‌ی عمر است، از اطاعت سرباز زد و حتی خواستار آن شد که شام و مصر به او واگذار شود. امام(ع) در پاسخ به این درخواست مادی‌گرایانه فرمودند: «لم یکن الله لیرانی اتخذ المضلین عضدا» (خدا مرا نبیند آن روز که گمراهان را یاور خویش قرار داده باشم).

تحولات شب و روز جمعه ۱۱ صفر

وی با اشاره به اهمیت زمانی این واقعه اظهار داشت: لیلة الهریر مهم‌ترین بخش پیکار صفین بود که تحولات شب و روز جمعه ۱۱ صفر سال ۳۷ هجری، وضعیت جنگ را به گونه‌ای دیگر رقم زد. در این شب، در حالی که صدای چکاچک شمشیرها دشت را پر کرده بود و سپاه معاویه در آستانه سقوط قرار داشت، امیرالمؤمنین علی (ع) در جمع سپاهیان خود خطبه‌ای خواندند و آنان را به پایداری فراخواندند.

شهادت صحابه و بدریون در نبرد صفین

استاد ابراهیمی با اشاره به ابعاد انسانی و تلفات این نبرد اظهار داشت: در روزهای سخت این پیکار، شمار زیادی از صحابه پیامبر(ص) به شهادت رسیدند که برخی منابع تعداد آنان را تا سیصد نفر برمی‌شمرند. وی با معرفی برخی از شهدای والامقام صفین، نام‌های درخشانی چون عمار یاسر، خزیمه ذوالشهادتین، هاشم بن عتبه (مرقال) و جمعی از بدریون را برشمرد که با خون خود، مسیر حق را در صفین تثبیت کردند.

استاد حوزه علمیه قم با تأکید ویژه بر شخصیت حضرت عمار یاسر (ره) تصریح کرد: شهادت عمار، تحقق پیشگویی صادقانه رسول خدا (ص) بود که ایشان را «معیار حق و باطل» و «کسی که گروه ستمگر او را می‌کشند» نامیده بودند. پیامبر اکرم (ص) پیش‌تر فرموده بودند عمار را گروه باغی (ستمگر) می‌کشند و او آنها را به بهشت دعوت می‌کند و آنها او را به جهنم.

وی در تحلیل تاریخی این واقعه افزود: ذهبی، مورخ و حدیث‌شناس معروف (متوفای ۷۴۸ هجری قمری) نیز در کتاب «میزان الاعتدال فی نقد الرجال» که از مهم‌ترین کتب در نقد راویان حدیث است، بر اساس حدیث پیامبر(ص)، قاتل عمار را در آتش دانسته است. این حادثه، نشانه‌ای آشکار و گواه بر حقانیت جبهه امیرالمؤمنین علی(ع) در آن جنگ بود.

تجلی فضایل امیرالمؤمنین (ع) در لیلة الهریر

وی لیلة الهریر را تجلی‌گاه فضایل بی‌شماری از جمله شجاعت، ایثار و ایمان راسخ امیرالمؤمنین علی(ع) و یاران باوفای ایشان دانست و تأکید کرد: این واقعه، درس‌های بزرگی برای تمامی آزادگان و حق‌طلبان تاریخ در خود نهفته دارد. این شب، سخت‌ترین مرحله از جنگ صفین از نظر تلفات گسترده و فراوانی ناله و فریاد مجروحان بود و به دلیل غوغای به‌وجود آمده، «شب ناله و غوغا» نام گرفت.

کارشناس دینی با تبیین ابعاد این واقعه خاطرنشان کرد: لیلة الهریر شب سختی بود که در آن لشکر امیرالمؤمنین علی(ع) و معاویه به جنگ پرداختند و عده بسیاری از دو طرف کشته شدند. وی با استناد به نقل‌قول‌های تاریخی تصریح کرد: منقری در توصیف این شب می‌نویسد در آن زمان جز صدای چکاچک شمشیر که در دل مردان هول‌انگیزتر از بانگ رعد و فرو ریختن کوه‌ها بود، صدایی به گوش نمی‌رسید. همچنین ابن مسکویه نقل می‌کند که در آن شب چنان جنگیدند که نیزه‌ها درهم شکست و تیرها به پایان رسید و جنگجویان دست به شمشیر بردند.

حماسه‌آفرینی امیرالمؤمنین علی (ع) در قلب میدان

استاد حوزه علمیه قم در توصیف نقش محوری امام علی(ع) در این شب اظهار داشت: حضرت در لیلة الهریر سوار بر اسب پیامبر(ص) و با ذوالفقار به میدان نبرد شتافتند و با هر ضربه شمشیر، تکبیرگویان دشمن را بر خاک می‌افکندند. نقل شده است که مقتولین به دست مبارک ایشان در آن شب بیش از پانصد نفر بود و پایداری حضرت تا صبح ادامه داشت؛ به گونه‌ای که تیغ ذوالفقار چندین بار از شدت ضربات خم شده و آن حضرت با زانوی مبارک آن را راست می‌نمودند.

نفوذ نفاق و تغییر مسیر پیروزی

استاد ابراهیمی با اشاره به تحولات سرنوشت‌ساز آن شب تصریح کرد: در حالی که امام (ع) در خطبه‌ای به سپاهیان خود نوید دادند که دشمن در واپسین دم‌های خود قرار دارد و فردای صبح آنان را به پیشگاه داوری خدا می‌کشانند، جریان نفاق بذر اختلاف را در میان سپاه نهاد. وی افزود: اشعث بن قیس با ایراد سخنانی در مورد عواقب نابودی نسل عرب، دل سست‌ایمانان را بر عدم جنگ مصمم کرد. این سستی، خوشایند معاویه گردید و بستری برای اجرای نیرنگ «حکمیت» و بلند کردن قرآن‌ها بر سر نیزه‌ها فراهم آورد تا جنگی که یک گام با پیروزی فاصله داشت، به شکست منتهی شود.

نتایج جنگ صفین و توفیق شهادت

کارشناس دینی در تحلیل نتایج این نبرد اظهار داشت: با تلاش جریان نفاق و به بهانه پرهیز از خون‌ریزی، فریب بزرگی اتفاق افتاد و پیروزی سپاه امام به سبب ساده‌اندیشی جمعی از سپاه به شکست انجامید. در نهایت، معاویه توانست جان سالم به در ببرد و پس از آن، تمردها و سرپیچی‌ها در سپاه اسلام فزونی یافت تا امام با منحرفان خوارج در نهروان مواجه شوند.

وی با یادآوری شهدای این پیکار خاطرنشان کرد: در جنگ صفین حدود هفتاد هزار نفر کشته شدند که بیست و پنج هزار نفر از لشکر امیرالمؤمنین علی (ع) بودند. در میان آنان، بیست و پنج نفر از صحابه «بدری» (کسانی که در جنگ بدر در رکاب پیامبر ص جنگیده بودند) حضور داشتند که می‌توان از عمار یاسر، خزیمه ذوالشهادتین، هاشم بن عتبه و سهیل بن عمرو انصاری نام برد.

تاریخ این واقعه و شباهت‌های تاریخی

استاد ابراهیمی تصریح کرد: بنابر نقل‌ها، لیلة الهریر مصادف با شب جمعه یازدهم صفر سال سی و هفتم هجری قمری بود. درگیری‌ها چنان شدید بود که نیروهای دو طرف حتی فرصت ادای نماز را نیافتند. جالب اینکه در تاریخ اسلام، علاوه بر صفین، شب چهارم نبرد قادسیه میان مسلمانان و نیروهای ساسانی نیز به «لیلة الهریر» معروف است.