استاد احمد فربهی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «مباحث اقتصادی در آیات و روایات» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در زمینه مباحث اقتصاد اسلامی، کتاب های خوبی به نگارش در آمده است که به معرفی برخی از آنها می پردازیم.

1- کتاب مبانی اقتصاد اسلامی؛ ناشر: سازمان سمت؛ نویسنده: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ صفحات کتاب: 520؛ سال نشر: 1388

این کتاب بعد از کتاب «درآمدی بر اقتصاد اسلامی» دومین اثری است که در زمینه مبانی حقوقی و ارزشی «اقتصاد اسلامی» تدوین شده است. در این کتاب شکل بحث ها بیشتر اقتصادی و تحلیلی است و از شکل حقوقی فاصله گرفته است. ویژگی این اثر این است که ارزش ها و حقوق پذیرفته شده در نظام اقتصاد اسلامی به گونه ای در آن مطرح شده است که زمینه این باور را به وجود آورد که ارزش های پذیرفته شده در نظام اقتصاد اسلامی قادر است برخی از نظریه های اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.

2- کتاب تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ با رویکرد اقتصادی؛ نویسنده:امیر خادم علیزاده؛ انتشارات: دفتر نشر معارف؛  معرفی کتاب تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ با رویکرد اقتصادی

آیاتی که در قرآن در رابطه با اقتصاد می ‌توان از آنها استفاده کرد بیشتر به کلیات حقوقی و جهت‌ ها و اهداف اقتصادی نظر دارد که این کلیات و جهت ‌ها و اهداف پایه ‌ها و شاخص‌ های اساسی نظام اقتصاد اسلامی را مشخص می‌ کند. هدف از تدوین کتاب تفسیر موضوعی قرآن کریم؛ با رویکرد اقتصادی تبیین اندیشه‌ ها و آموزه ‌های قرآن در عرصه اقتصاد در راستای تعمیق و پیوند درست آموزه‌ های قرآن با علوم انسانی در عرصه مسائل اقتصادی با بهره ‌گیری از شیوه‌ ای مناسب و زبانی نو است. زیرا مسلمان واقعی آن است که قرآن و شیوه قرآنی در تمام زمینه‌ های زندگی‌اش نمایان باشد و اقتصاد به عنوان مهمترین فعالیت زیست اجتماعی در اولویت قرار دارد.

3- کتاب نظری به نظام اقتصادی اسلام این کتاب یادداشت‌هایی است از استاد شهید مطهری، که پس از شهادت ایشان به چاپ رسیده است. مطالب این کتاب حاکی از تسلط و احاطه علمی استاد شهید به نظریات اقتصادی روز و نیز آشنایی با مفاهیم و اصطلاحات موجود در علم اقتصاد است.

4- کتاب مبانی فقهی اقتصاد اسلامی؛ ناشر: سازمان سمت؛ نویسنده: محمد پورمند(نبی زاده)، محمد مهدی کرمی؛ صفحات کتاب : 238؛ سال نشر: 1391

شناخت و دستیابی به مکتب اقتصادی اسلام در زمره مسائلی است که از دیرباز دانشمندان علوم دینی را به خود مشغول ساخته و نظریات متفاوتی در این باره ارائه شده است. یکی از مسائل مهم که ما را در دستیابی به مکتب اقتصادی اسلام یاری می دهد، جایگاه فقه و روش اجتهاد است؛ زیرا متخصص اقتصاد اسلامی تنها از این طریق می تواند احکام اسلامی را استنباط و با توجه به آنها و آیات، روایات، مفاهیم مبنایی و شناخت اصول و ارزش ها، مکتب اقتصادی اسلام را تبیین کند. این کتاب با سبکی روان و با هدف پاسخ به مسائل فقهی اقتصاد اسلامی، برای دانشجویان رشته هایی که آشنایی اجمالی با مباحث اقتصادی دارند، تنظیم شده است. مؤلفان برای تهیه و تنظیم محتوای این کتاب، از همه جزوات درسی مربوط به موضوع و تجربیات اساتیدی استفاده نموده اند که سالیان دراز به تدریس آن مشغول بوده اند. برای بهره برداری بهتر از کتاب، چکیده مباحث هر فصل در پایان آن به همراه پرسش هایی برای تمرین و مرور آورده شده است.

5- کتاب نظریه پردازی علمی اقتصاد اسلامی؛ امکان نظریه پردازی علمی اقتصاد اسلامی و روش آن، ناشر: سازمان سمت، نویسنده: حسن آقا نظری، سال نشر: 1396؛ صفحات کتاب: 264

گزاره ای «علمی» نامیده می شود که هم ساختار لفظی و هم مفاد آن روش علمی را برتابد. آنگاه که مجموعه ای از این نوع گزاره های نظام یافته و منظومه وار بر محور یک موضوع تعریف شده شکل گیرند، رشته ای از علوم پدید می آید. علم اقتصاد اسلامی نیز یکی از رشته های علمی است که همانند دیگر رشته های علوم انسانی، آنگاه تحقق می یابد که:

اولاً: گزاره ها منظومه وار و با ساختاری متناسب با روش «علمی» به وجود آید.

ثانیاً: مفاد این گزاره ها، استناد منطقی به آموزه های اسلامی داشته باشد.

ثالثاً: دارای ویژگی جهان شمولی باشد، تا اینکه متغیرهای نوظهور در روابط پیچیده اقتصادی معاصر را زیر پوشش قرار دهد.

این اثر گامی در راستای تبیین و پژوهش متدولوژی علمی اقتصاد اسلامی است که بر اساس این متدولوژی می توان گزاره های علمی اقتصاد اسلامی را به عنوان یک شاخه علمی تحقیق نمود.

6- کتاب روش‌ شناسی علم اقتصاد اسلامی با رویکرد واقعیت نهادی آن؛ نویسنده: حسن آقا نظری؛ طرف ‌های مشارکت : پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ تاریخ انتشار: فروردین ۱۳۹۶؛ آخرین نوبت چاپ : ۱؛ تعداد صفحات : ۲۹۲

نهادها و واقعیت ‌های نهادیِ برخاسته از آنها، چارچوب‌ بسیاری از رفتارهای اجتماعی به حساب می‌آیند و شناخت آنها زمینه شناخت رفتارهای اجتماعی و پیش‌ بینی شکل گیری آنها را فراهـم می ‌کند. فعالیت ‌ها و رویدادهای اقتصادی در هـر جامعه بر اساس ساختار نهادی آن شکل می ‌گیرد و به این دلیل است که نظریات علمی نئوکلاسیک که برخاسته از ساخت نهادهای خاص است، برای جامعه دیگر که ساخت نهادی متفاوتی دارند، نمی‌ توانند نظریه علمی مناسب تلقی شوند. شریعت بر رفتار انسان تاثیر می ‌گذارد و آثار اقتصادی و اجتماعی به دنبال دارد؛ زیرا احکام شرعی هستی‌های عقلایی ـ اجتماعی به حساب می‌آیند که هم آثار واقعی و هم هستی‌های اجتماعی دیگر از جنس خود را شکل می‌دهند و می‌توان از آنها به واقعیت‌های نهادی تعبیر کرد. وقتی فعالیت‌های اقتصادی ـ اجتماعی انسان در چارچوب نهادهای اسلامی انجام گیرد، منافع اجتماعی از منافع فردی تفکیک‌ناپذیر می‌شود. نویسنده با درک این ضرورت و با هدفت تبیین روش‌شناسی علم اقتصاد اسلامی با رویکرد واقعیت نهادی آن این کتاب را تدوین نموده است.

7- کتاب نظام اقتصاد علوی (مبانی،اهداف و اصول راهبردی)؛ ناشر: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ مؤلف: احمدعلی یوسفی؛ نوبت چاپ: سوم؛ سال چاپ: 1387؛

هدف این تحقیق، استنباط و استخراج نظام اقتصادیی است که بتوان آن را به گفتار و سیره اقتصادی امام علی(ع) منتسب کرد. نظامی که دارای مبانی اعتقادی و ارزشی، انگیزه های افراد و اهداف کلان مختص به خود است، به دنبال آن، راهبردها و سیاست های مشخصی برای رسیدن به اهداف نظام اقتصاد علوی ارائه می دهد. به همین سبب کتاب اقتصاد علوی در پنج بخش به شرح ذیل تدوین یافته است:

بخش اول: کلیات و تعاریف

بخش دوم: مبانی بینشی و ارزشی اقتصاد علوی

بخش سوم: انگیزه های فعالیت های اقتصادی

بخش چهارم: اهداف کلان نظام اقتصاد علوی

بخش پنجم: اصول راهبردی

8- کتاب درآمدی بر اقتصاد اسلامی؛ ناشر: سازمان سمت؛ نویسنده: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه؛ صفحات کتاب : 448؛ سال نشر : 1393

اقتصادی صحیح و پویا، امکانات وسیعی برای رشد سایر استعدادهای انسانی فراهم می سازد و با نبود نظام اقتصادی صحیح و عدم کارآیی آن، امکانات رشد و شکوفائی جوانب دیگر حیات انسانی، مختل می شود. در جهان امروز با پیشرفت علوم و فنون، قوانین و تصمیمهای اقتصادی، از حساسیت و اولویت بالایی برخوردار است، تا اندازه ای که مختصر تغییر در یک ماده قانونی مربوط به روابط اقتصادی و یا یک تصمصم اقتصادی، ممکن است سرنوشت تمام افراد یک ملت را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، اقتصاد در عداد مسائل مهمی است که باید درباره آن به تحقیق و بررسی پرداخت. یکی از ارکان کمال جامعه اسلامی ما نیز، تقدیر و تدبیر در معیشت است. این موضوع مستلزم ابزاری است و ابزار آن، علم اقتصاد است. برای به دست آوردن آنچه که اقتصاد اسلامی را تشکیل می دهد، مقدماتی لازم است که به صور مختلف، طی قرنها فراهم آمده، ولی تاکنون در یک مجموعه تحت عنوان مبانی اقتصادی، گردآوری نشده است. کتاب حاضر که نتیجه کوشش و همکاری خالصانه اساتید حوزه و دانشگاه است، در راستای بررسی مبانی اقتصاد اسلامی در چهار بخش و بیست و یک فصل تنظیم شده و مباحث عمده ای را که باید پایه مطالب درسی دانشگاهها در رشته اقتصاد قرار گیرد شامل می شود.

9- کتاب اصول و مبانی اقتصاد اسلامی؛ ناشر: سازمان سمت؛ نویسنده: حسن آقا نظری؛ صفحات کتاب : 224؛ سال نشر: 1399

در زمینۀ اقتصاد اسلامی تا کنون تحقیقات بسیاری به انجام رسیده است؛ با وجود این، در بخش عمدۀ آنها بُعد فقهی - حقوقی (فقه الاقتصاد) و در سطحی محدودتر ویژگی مکتبی و نظام‌مند بودن این حوزه مدنظر قرار گرفته است. به دیگر سخن، دربارۀ مبانی علمی اقتصاد اسلامی کمتر پژوهش شده است و در نتیجه، نظریات علمی این شاخه از اقتصاد، در مقایسه با مباحث حقوقی آن، پیشینۀ کمتری دارد. بر همین اساس، در کتاب حاضر، چیستی اقتصاد اسلامی به ‌صورت جامع در دو بُعد حقوقی و علمی محوریت یافته و مبانی مکتبی بودن، نظام‌مند بودن و علمی بودن آن در سه بخش بررسی شده است.

10- تحلیل رفتارهای اقتصادی در چارچوب اسلامی؛ نویسنده: دکتر مرتضی عزتی؛ آخرین به‌روزرسانی : ۲۳ آذر ۱۴۰۱؛ تاریخ انتشار : آذر ۱۳۹۸؛ تاریخ اولین نوبت انتشار : ۱۳۹۴؛ آخرین نوبت چاپ : ۳؛ تعداد صفحات : ۴۰۰

این نوشتار تحلیل رفتارهای اقتصادی در چارچوب دین است و با واقعیت گرفتن دین، در زمینه رفتارهای تولید، مصرف و کار با اثرپذیری از ایمان و آموزه‌های دینی به رشته تحریر در آمده است و به همین دلیل کتابی بی‌همتا در موضوع اقتصاد خُرد با رویکرد اسلامی به شمار می‌رود. بنا به گفته نویسنده، این کتاب بخشی از یافته‌های پژوهشی و نظریه‌پراین نوشتار تحلیل رفتارهای اقتصادی در چارچوب دین است و با واقعیت گرفتن دین، در زمینه رفتارهای تولید، مصرف و کار با اثرپذیری از ایمان و آموزه‌های دینی به رشته تحریر در آمده است و به همین دلیل کتابی بی‌همتا در موضوع اقتصاد خُرد با رویکرد اسلامی به شمار می ‌رود. بنا به گفته نویسنده، این کتاب بخشی از یافته‌های پژوهشی و نظریه‌پردازیهایی است که در آنها کوشش شده است به گونه‌ای نظام‌مند اثر ایمان و باورهای دینی بر رفتارهای اقتصادی تبیین شود. او در مقدمه اثر تأکید می‌کند: «در این کتاب در پی آن نیستیم که بگوییم کدام انسان و رفتار او خوب یا بد است، بلکه در پی آن هستیم که بگوییم انسانها چگونه هستند و چگونه ایمان و دینداری بر رفتارهای اقتصادی آنها اثر می‌گذارد. هرچند ترویج دین بسیار با ارزش است، ولی این کتاب برای این منظور نوشته نشده است، بلکه تحلیلی علمی از رفتارهای اقتصادی در چارچوب دینی به دست می‌دهد». نویسنده امید دارد این کتاب گامی در راستای گسترش علم و اندیشه‌های علمی باشد و همچنین راهی برای شناخت بهتر رفتار انسانها و سیاستگذاریهای اندیشمندانه در جامعه انسانی و اسلامی بگشاید. نویسنده امید دارد این کتاب گامی در راستای گسترش علم و اندیشه‌های علمی باشد و همچنین راهی برای شناخت بهتر رفتار انسانها و سیاستگذاریهای اندیشمندانه در جامعه انسانی و اسلامی بگشاید.

تعریف برخی از واژگان

اقتصاد:

استاد احمد فربهی خاطرنشان کرد: اقتصاد، از قصد، یعنی میانه روی.که دو مقابل دارد؛ که یکی «افراط» است؛ که اسراف است. و یک مقابل در تفریط دارد. اقتصاد یعنی میانه روی کردن. یعنی نه زیاده روی کنید و نه کم بگذارید.این واژه از نظر فرهنگ دینی ما ناظر به همه رفتارهای انسانی است. انسان راه میانه را باید انتخاب کند. اگر عبادت است، نه زیاده روی و نه کم کاری؛ همچنین است در انفاق و امثال آن.  در مدیریت معیشت، انسان اگر میانه روی داشته باشد، خدای متعال او را گرفتار فقر نمی کند. بنابراین اقتصاد در آموزه های دینی ما یک مفهوم ارزشی است؛ اما اختصاصی به معیشت ندارد و شامل همه رفتارهای انسانی هست.

حسن تدبیر و سوء تدبیر

وی افزود: در بیان از معنای حسن تدبیر باید گفت  تدبیر کردن یعنی انسان رفتارهایش را متناسب با مقصد مطلوبی که در نظر دارد، مدیریت کند. و در مقابل آن سوء تدبیر است که انسان را به سرانجام ناگواری می رساند. در روایت آمده است: «4138 اذا اراد اللّه بعبد خيرا الهمه‏ الاقتصاد و حسن التدبير و جنّبه سوء التدبير و الاسراف» (شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم و درر الكلم؛ ج‏ 3؛ ص 175)

تدبیر منزل

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بنابر آنچه نقل شده، در یونان باستان، علوم را به دو دسته تقسیم می کردند: حکمت نظری و حکمت عملی؛ و قسم اخیر را به سه بخش کردند: اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن. مهمترین مسأله در تدبیر منزل، مدیریت معیشت بیان کرده اند. به مدیریتی که منجر به تأمین معیشت منزل می شد، تدبیر منزل می گفتند.

رفتار اقتصادی

افراد برای آنکه بتوانند نیازمندی های خودشان را پاسخ بدهند، احتیاج به دارایی هایی دارند. به عنوان مثال، اگر کسی گرسنه است یا تشنه است، باید غذا یا آب داشته باشد. سایر نیازمندی ها هم به همین کیفیت است. انسان در طول زندگی، رفتارهایی انجام می دهد که بتواند دارایی هایش را در جهت رفع نیازمندی هایش بیشتر کند. مخصوصا که نیازمندی های انسان زیاد است و منابع رفع این نیازمندی ها کم است. این «کم»، نسبی است؛ یعنی ممکن است در اختیار انسان نباشد و ممکن است کیلومترها طی کند تا به آن برسد. ممکن است عده ای بعضی از منابع را تصاحب کرده باشند و اجازه ندهند هر کسی از آن منابع استفاده کند و به نوعی استعمار کنند. طبق آیات قرآن معتقد هستیم کمیابی مطلق در منابع وجود ندارد. «و ان تعدوا نعمت الله لا تحصوها» (اعداد) یعنی شماره کردن؛ (احصاء) یعنی شماره را به انتها رساندن. اگر بخواهید به شماره در بیاورید، نعمت های الهی را، هرگز نمی توانید این شماره را به نهایت برسانید. پس ما معتقد هستیم کمیابی دارایی ها که از آن به نعمت تعبیر می کنیم، نسبی است و کمیابی مطلق را هرگز اعتقاد نداریم. خدای متعال برای ما نعمت های فراوانی قرار داده که با آن نیازهای خود را برطرف کنیم و به هدفی که خدای متعال برای آفرینش ما داشته، برسیم. «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زينَةَ اللَّهِ الَّتي‏ أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا خالِصَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُون‏» (الأعراف:  32) این نعمت ها برای مؤمنین هستند. و خدای متعال در همین دنیا این نعمت ها را برای مؤمنین قرار داده است تا به هدف آفرینش برسند که «ما خلقت الجنّ و الانس الا لیعبدون». از این رو ما قائل به کمیابی نسبی هستیم. یعنی همه نعمت هایی که نیازهای ما را برطرف می کنند، در اختیار ما نیستند و باید برای به دست آوردن برخی از آنها تلاش کنیم تا دارا بشویم و به دست بیاوریم.

در یک نگاه به هر نوع رفتاری که می تواند موجب دارا شدن ما می شود، که می تواند نیازمندی های ما را رفع بکند، به رفتار اقتصادی تعبیر می شود؛ با این شرط که آن دارایی، نوعی ارزش مبادله ای و ارزشی که افراد برای آن مالیت قائل می شوند، داشته باشد.